Əsəd Cahangir: “Bunun əsas səbəblərindən birini dil baryerində görürəm”
Hər bir xalqı dünyada tanıdan onun mədəniyyəti və ədəbiyyatıdır. Xalqlar var ki, onların ölkələrini yazılarının əsərlərinə görə tanıyırlar.
Həqiqətən də, bir çox ölkənin adı çəkiləndə ilk olaraq dünyanı öz əsərləri ilə fəth etmiş o ölkənin dahi yazıçıları və şairləri yada düşür. Dünyada ölkələri imzaları ilə tanıdan bəzi görkəmli yazıçıların adlarını qeyd edə bilərik. Məsələn, Azərbaycan dahi mütəfəkkir Nizami Gəncəvi ("Xəmsə"), qəzəl ustadı Məhəmməd Füzuli və müasir nəsrin görkəmli nümayəndəsi Anar kimi simalarla tanınır. Kolumbiyanı sehrli realizmin banisi sayılan Qabriel Qarsia Markes ("Yüz ilin tənhalığı"), Rusiya psixoloji təhlilin zirvəsi Fyodor Dostoyevski ("Cinayət və cəza") və Lev Tolstoy ("Hərb və sülh"), Fransa romantizmin və realizmin nəhəngləri Viktor Hüqo ("Səfillər") və Onore de Balzak ("Bəşəri komediya"), Böyük Britaniya ingilis dilinin simvolu Uilyam Şekspir ("Hamlet") və detektiv janrının yaradıcısı Artur Konan Doyl ("Şerlok Holms"), Amerika Birləşmiş Ştatları sadə və təsirli dili ilə seçilən Ernest Heminquey ("Qoca və dəniz")Yaponiya sehrli realizmi incəliklə işləyən Haruki Murakami ("Norveç meşəsi"), Almaniya İohann Volfqanq Höte ("Faust"), İspaniya müasir romanın əsasını qoyan Migel de Servantes ("Don Kixot") əsərləri ilə məşhurdur.
Ekspertlərə görə, hər bir yazıçı öz xalqının mentalitetini, tarixini və dünyagörüşünü əsərlərinə köçürərək, ölkəsinin ədəbi səfirliyinə çevrilir.
Bu məsələnin bir tərəfi. Digər tərəfdən, dünyanın məşhur yazılarının yaratdığı romanlar müxtəlif vaxtlarda siyahılara düşür. Məsələn, dünyanın ən yaxşı 100 romanı siyahısına düşən əsərlər kimi.
"The Guardian" nəşri tarixin ən yaxşı 100 romanının siyahısını dərc edib. Reytinqdə birinci yeri Corc Eliotun "Midlmarç: Əyalət həyatının araşdırılması" romanı tutub. Siyahıda ikinci pillədə amerikalı yazıçı Toni Morrisonun 1987-ci ildə nəşr olunan "Sevilən" əsəri qərarlaşıb. Roman Ceyms Coysun məşhur modernist əsəri "Uliss"i geridə qoyub. İlk onluğa həmçinin Virciniya Vulfun "Mayaka doğru", Marsel Prustun "İtirilmiş zamanın axtarışında", Lev Tolstoyun "Anna Karenina" və "Müharibə və sülh", Şarlotta Brontenin "Ceyn Eyr", Ceyn Ostinin "Qürur və qərəz" və Qustav Floberin "Madam Bovari" romanları daxil edilib. Reytinqdə həmçinin Frensis Skott Fitsceraldın "Böyük Qetsbi", Çarlz Dikkensin "Soyuq ev", Herman Melvillin "Mobi Dik", Corc Oruellin "1984", eləcə də Qabriel Qarsia Markesin "Yüz ilin tənhalığı" əsərləri yer alıb.
Tarixin ən yaxşı 100 romanı sırasına Azərbaycandan niyə heç olmasa bir əsər düşə bilmədi? Bunu nə vaxta qədər biz cəmiyyətin, millətin problemi olaraq göstərəcəyik? Məsələn, bəlkə də dünyanın ikinci bir yerində Azərbaycandakı qədər yazıçı yoxdur. Bu sahədə Azərbaycan qədər də bərbad ikinci bir ölkə yoxdur. Bu qədər yazan var. Niyə bu məsələ ətrafında Azərbaycan Yazıçılar Birliyi bir müzakirə açmır? Bəlkə bizim yazıçılara qarşı dünyada düşmənçilik edirlər? Bəlkə bizdə elə romanlar var ki, onların dünya arenasına çıxmasına mane olurlar, qərəz nəticəsində onlar dünyaya çıxa bilmir? Ən azından, AYB bu məsələni niyə müzakirə etmir ki, tarixin 100 romanın içində Azərbaycan yazıçısının kitabı nə vaxt olacaq və niyə olmur? Niyə onlar sırasında Azərbaycandan bir sanabllı roman yoxdur?
Müzakirəyə çıxardığımız mövzu ilə bağlı ədəbi tənqidçi Əsəd Cahangir baki-xeber.com-a bildirdi ki, bunun öz səbəbləri var, amma bu Azərbaycanda yaxşı roman yoxdur anlamına gəlmir, ölkəmizdə olduqca maraqlı ədəbi əsərlər yaradılıb. ““Bakı-xəbər” qəzetinin sayın Baş redaktoru və kollektivi!
Bədii ədəbiyyata diqqətin zəiflədiyi indiki durumda bu müzakirəni açdığınız üçün öncə sizə minnətdarlğımı bildirirəm. Sualınızın cavabına gəlincə, bizim dünya səviyyəli əsərlərimiz var, özü də yetərincə! İlk ağlıma gələnləri deyirəm: İsa Muğannanın “İdeal”, Sabir Əhmədlinin “Qanköçürmə stansiyası”, Yusif Səmədoğlunun “Qətl günü”, Anarın “Beşmərtəbəli evin altıncı mərtəbəsi”, “Elçinin “Baş”, Mövlud Süleymanlının “Köç”, Fərman Kərimzadənin “Axırıncı aşırım”, Sabir Azərinin “Dalanda”, Afaq Məsudun “İzdiham”, İsi Məlikzadənin “Quyu”, Məmməd Orucun “Oyun havası”, Azər Abdullanın “Qəməlidən keçən qatar”, Kamal Abdullanın “Yarımçıq əlyazma”, Aslan Quliyevin “Rusiyadan gələn qardaş”, Həmid Herisçinin “Solaxay” və sair...
Bəs, necə deyərlər niyə Biləcəridən o yana keçə bilmirik?
Bunun əsas səbəblərindən birini dil baryerində görürəm. Dünya bizim dilimizi bilmir. Türk dili dünya dilləri sırasına daxil deyil. Biz dünyaya ya fars, ya da rus dili vasitəsilə çıxmışıq. Birinciyə örnək olaraq Nizamini, ikinciyə nümunə kimi Axundovu göstərmək olar.
İkinci səbəbi Azərbaycanın dünya siyasi mənzərəsində rolunun önəmli olmamasıyla bağlıdır”.
Ə.Cahangir vurğuladı ki, hətta 30 illik Qarabağ olayları belə Azərbaycan ədəbiyyatını dünyada populyarlaşdırmadı. “Üçüncüsü, indi qələm xristianların əlindədir. Onlar İstanbulun fəthini türklərə bağışlamır və heç vaxt bağışlamayacaqlar. Türkiyəni Avropa İqtisadi Birliyinə ona görə qəbul eləmirlər. Türk yazıçısı yalnız vətənə, milli ideallara dönük çıxacağı halda dünyaya çıxa bilər. Bunun ən bariz örnəyi ermənilərdən üzr istəyən və Nobel alan Orxan Pamukdur.
Bəs, nə etməli? Məncə, bu ayrı-ayrı fərdlərin görəcəyi iş deyil. Ədəbiyyatımızın dünya meridinalarına çıxması ddövlət siyasəti səviyyəsində həll oluna bilər. “Avrovizion” musiqi yarışmasında necə birincilik qazandıqsa, ədəbiyyatda da elə dünyaya çıxa bilərik. Bir şərtlə ki, dövlət ədəbiyyatın arxasında dursun. Çünki bu iş hazırkı qlobal dünyada yetərincə maddi resurs tələb eləyir və bu yazıçının imkanı dışındadır”-deyə Ə.Cahangir qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
P.S Mövzu müzakirəyə açıqıdır.
