Faiq Ələkbərli: “Azərbaycan həm Çar Rusiyası dövründə, həm Sovet Rusiyası dövründə mənimsənilmiş, yaxud da bu və ya digər şəkildə Rusiyaya aparılmış mədəni irsini, əlyazmalarını geri qaytarmağa çalışmalıdır”
Qvineya hökuməti müstəmləkəçilik dövründə Fransaya aparılmış tarixi əlyazmaların və mədəni irs nümunələrinin geri qaytarılması üçün rəsmi Parisə müraciət edib. Qvineya Fransa qarşına konkret tələb qoyub. Dünyada belə nümunələr çoxdur. Yəni keçmiş müstəmləkə ölkələri vaxtilə onları işğal altında saxlayan Avropa dövlətlərindən öz mədəni irs nümunələrini tələb edirlər.
Çar Rusiyanın Azərbaycan ərazilərini işğal etdiyi dövrdə ölkəmizdən kifayət qədər qədim əlyazma nümunələri, maddi-mədəni irs örnəkləri Rusiyaya daşınıb. Bu “ənənə” Sovet Rusiya tərəfindən də davam etdirilib. Xalqımıza aid mədəni irs nümunələrinin Avropa ölkələrində, ABŞ-da, eləcə də qonşu dövlətlərdə olduğu məlumdur. Bunlar hamısı rus işğalının yağmaçılığı nəticəsində baş verib.
Qeyd olunduğu kimi, Azərbaycana aid əlyazmalar, artefaktlar və sair işğal dövründə Rusiyaya daşınıb.
Məsələn, 1828-ci ildə Qacar-Rus müharibələri zamanı rus qoşunları Ərdəbil şəhərinə daxil olaraq Şeyx Səfiyyəddin türbəsindəki unikal Şeyx Səfi kitabxanasını talan ediblər. General İvan Paskeviç və S. Suxtelenin rəhbərliyi ilə minlərlə qiymətli qədim əlyazma və nadir kitab Rusiyaya daşınıb.
Qvineya Fransadan öz qədim əlyazmalarını, mədəni irs nümunələrini tələb edirsə Azərbaycan da öz əlyazmalarını, mədəni irs nümunələrini Rusiyadan tələb etməsin?
AMEA-nın Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun şöbə müdiri, fəlsəfə doktoru Faiq Ələkbərli baki-xeber.com-a bildirdi ki,
Qvineya hökuməti çox doğru addım ataraq Fransa işğalı dövründəki mədəni irsini geri qaytarmaq istəyir, bu qvineyalıların təbii haqqıdır. “Çünki işğalçılıq dövründə Qvineya xalqına aid olan dəyərli əlyazmalar, abidələr Paris tərəfindən mənimsənilib. Buna görə də təkcə Qvineya yox, müstəmləkəçiliyə məruz qalmış digər xalqlar da Fransaya qarşı eyni ideya ilə çıxış edə, mədəni irslərini, əlyazmalarını geri qaytara bilərlər.
Azərbaycan xalqı da müstəmləkəçilikdən əziyyət çəkib. Azərbaycan xalqının bir qismi 1828-ci ildən sonra Rusiyanın işğalı altında qalıb. Bu 1828-ci ildən 1918-ci ilə qədər olub. Daha sonra isə 1920-ci ildən 1991-ci ilə qədərki dövrdə Azərbaycan xalqına aid mədəni irsin böyük bir qismi Çar Rusiyası və Sovet Rusiyası tərəfindən mənimsənilib. Bu mədəni irsdə təkcə indiki Quzey Azərbaycan ərazisini əhatə etmir, Güney Azərbaycan ərazisində də qiymətli əşyalar, əlyazmaları, kitablar, bir çox qiymətli abidələr Rusiya tərəfindən mənimsənilib. Azərbaycana aid mədəni irs nümunələri hazırda Rusiyanın bir çox muzeylərində nümayiş etdirilir. Sankt-Peterburq, Moskva və digər şəhərlərin muzeylərində biz onlara rast gəlirik. Bunlar əsasən Ermitaj muzeyində və digərlərindədir. Çox təəssüf olsun ki, böyük alimlərimizin bir çox əlyazmalarını da məhz ya Peterburq da, ya Moskvada axtarıb tapırıq. Orada da necə deyərlər, müxtəlif problemlərlə üz-üzə qalaraq, onları əldə etməyə çalışanda problemlə üzləşirik. Halbuki Azərbaycan xalqının mədəni irsi Azərbaycan xalqında olmalıdır. Eynəlqüzət Miyanəci, Şihabəddin Yəhya Sührəvərdi, Nəsrəddin Tusi və başqalarına aid əlyazmalar da bu qəbildəndir. Ümumiyyətlə, bir çox böyüklərimizə, tanınmış şəxsiyyətlərimizə aid əlyazmalar məhz Azərbaycanda, Bakıda olmalıdır. Bu baxımdan, Azərbaycan həm Çar Rusiyası dövründə, həm Sovet Rusiyası dövründə mənimsənilmiş, yaxud da bu və ya digər şəkildə Rusiyaya aparılmış mədəni irsini, əlyazmalarını geri qaytarmağa çalışmalıdır”.
F.Ələkbərli hesab edir ki, bununla bağlı addımlar atılmalıdır. Ekspert ümid edir ki, dövlət səviyyəsində bu yöndə addımlar atılacaqdır. “Bu Azərbaycan xalqının təbii haqqı haqqıdır. Biz öz irsimizi öz ölkəmizdə, öz torpaqlarımızda, öz muzeylərimizdə görmək istəyirik. Biz Peterburq və Moskva muzeylərində əlyazmalarımızı və mədəni irsimizi, digər qiymətli abidələrimizi görmək istəmirik. Azərbaycan xalqı, onun yeni nəsli məhz o abidələri öz ölkəsində görüb faydalanmalıdırlar, ondan qürur duymalıdırlar. Ona görə də, hesab edirəm rəsmi Bakı bu yöndə addımlar atmağa başlamalıdır. Biz bu məsələdə artıq gecikmişik. Çünki biz öz mədəni irsimizə sahib çıxmasaq, heç kəs sahib çıxmayacaqdır. Ümid edirəm ki, rəsmi Bakı bununla bağlı Rusiya Federasiyasının rəhbərinə müraciət edəcək və müsbət cavab alacağımıza da inanıram”-deyə F.Ələkbərli qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
