Azərbaycanın görkəmli dövlət və siyasi xadimlərindən,müstəqil Azərbaycan dövlətinin yaradıcılarından biri və onun Baş naziri Fətəli xan Xoyskinin qardaşının nəvəsi hörmətli Kərim bəy Mehmetzadə Azərbaycan Milli Mətbuatımızın yaranmasının 151-ci ildönümü münasibəti ilə xatirələrini paylaşmaq istədi. Buyurun hocam.
Əziz və sevimli Jalə xanım, Həsən Bəy Zərdabinin anım günü münasibətilə sizi ürəkdən təbrik edirəm. Həsən Bəy Zərdabinin XIX əsrin sonlarında Azərbaycanın ilk qəzetini çap etmək, onun tirajını çoxaltmaq, yeni mətbəə şriftləri, qurğuşun lövhələr və müxtəlif müasir mətbəə ləvazimatları almaq üçün İstanbula gəlmişdi. Özü İstanbula bələd olmadığı üçün bu işi, o dövrdə İstanbulda xalça ticarəti ilə məşğul olan və Amerikada Nyu-Yorkun 5-ci prospektində böyük bir xalça ixrac-idxal dükanına sahib olan atam Hacı Baba Gəncəliyə tapşırıblar.
Atam Zərdabi bəyi Qapalıçarşıdakı Karvansarayında qonaq edib, ona lazım olan bütün ləvazimatları hazırlayıb Azərbaycana yolladıqdan sonra Həsən Bəy Zərdabi göz yaşları içində atama təşəkkür edib Azərbaycana yol düşüb. O vaxtdan etibarən, Azərbaycanda çap olunan bütün qəzet və jurnallar bir həftə ərzində atamgilə çatdırılıb. O dövrdə İstanbulda yaşayan 600-700 nəfərlik Azərbaycan icması xəbərləri və son siyasi hadisələri oradan öyrənirdi. Həsən bəy Zərdabinin vasitəsi ilə Azərbaycanda ilk dəfə çap olunan "Molla Nəsrəddin" jurnalının orijinal sayları hələ də mənim iş yerimdə, hazırda azərbaycanlı qardaşlarımın Əli bəy Hüseynzadə Muzeyi adlandırdıqları Böyük Yıldız Xan karvansarasında bütün qardaşlarımıza açıqdır.
Böyük şairimiz Hüseyn Cavid bəy də tez-tez həmin yerdə Hacı Babanın qonağı olardı. Onun Naxçıvandan aldığı gimnaziyanı bitirmə diplomu Türkiyədə, İstanbul Universitetində qəbul edilməyəndə, Hacı Baba Gəncəli çox yaxın dostu, universitetin müəllimi olan məşhur şair Rza Tevfiq vasitəsilə Hüseyn Cavid bəyi universitetə qəbul etdirdi. O, həmçinin ona Osmanlı türkcəsi və fransız dillərindən dərs verdirir, onun özünə də fars və rus dillərini öyrənın tələbələr taparaq dolanışığını təmin etmək üçün pul qazanmasına imkan yaradır.
Bundan əlavə, Əli bəy Hüseynzadə Salyani də Rza Tevfiq və Hacı Baba vasitəsilə 2 il gizli şəkildə orada qonaq olub. O, “İttihad və Tərəqqi” Komitəsinin beş qurucu üzvündən biri olduğu üçün Sultan Əbdülhəmidin casusları tərəfindən axtarılır və izlənilirdi. Əli bəy Salyani Hacı Babaya sədaqət andı içərək, orada yaşadığı haqqında ölənə qədər heç kimə, hətta ailə üzvlərinə də heç nə deməyəcəyini bildirmişdi.
22 ay ərzində gizli otağından heç çölə çıxmamış, bu müddət ərzində Sankt-Peterburqda həvəs göstərib öyrəndiyi rəssamlıq sənəti ilə beş möhtəşəm rəsm əsəri yaratmışdır. Bu əsərlərə, Hacı Baba Ağanın 80x110 sm ölçülü gözəl qara qələmlə çəkilmiş portreti, atam Məhmədəli bəyin Amerikada Robert Kollecində oxuyarkən tələbə geyimində qara qələmlə çəkilmiş portreti, Azərbaycanlıların çox sevdiyi Şah Abbasın 65x90 sm ölçülü olduqca gözəl və canlı quaş boya rəsmi (və altında öz xətti ilə Şah Abbasa ithaf etdiyi yazı), Topqapı Sarayının Böyük Qülləsinin ağaclar arasında möhtəşəm mənzərəsi və o dövrdə ailəmizə aid olan Üsküdardakı dənizkənarı evin akvarel təsviri daxildir.
Təxminən 10 il əvvəl Azərbaycanın Ankaradakı səfiri Xəzər bəy (hazırda ABŞ, Vaşinqtonda səfirlik vəzifəsini icra edi ) hörmətli dostum, qardaşım professor Teymur Rzayev muzeyimizi ziyarət edərkən, “Bu əsərləri Azərbaycana niyə göndərmirik? Bunların eynisini sizin üçün hazırlayarıq”-demişdi. Lakin Xəzər bəy: "Daş yerində ağırdır” deyərək etiraz etmişdir. Əgər Hüseyn bəy bunları burada işləyib və 125 ildir ki, bu binada qorunub saxlanılıbsa, düşünürəm ki, bunların burada qalmaları daha məqsədəuyğundur", deyərək məni böyük bir yükdən azad etmişdir. Ziyarət etdiyinə görə minnətdarlıq əlaməti olaraq, “Molla Nəsrəddin”in orijinal nəşrlərinin üçüncü cildini ona hədiyyə etdim. Hörmətli qardaşım Xəzər bəy, bu əsəri evinin ən gözəl yerində əziz bir xatirə kimi saxlamaq üçün övladlarına verəcəyini bildirdi.
Bir neçə ay sonra Teymur qardaşım yenidən zəng edib dedi: Kərim bəy ustadım, gələn həftə Əli bəy Hüseynzadənin bacısının nəvəsi Azərbaycandan İstanbula gəlir. O vaxt Hüseynzadənin 94 yaşlı qızı Feyzaver xanımla bibi nəvəsi bu muzey haqqında eşitmədiklərini və çox maraqlandıqlarını söylədilər. Onda Qapalıçarşı və Mahmutpaşa Küçəsi adi günlərdə səhər saat 9:00 ilə axşam saat 19:00 arasında nəqliyyata bağlı olsa da, onlar xüsusi icazə ilə maşınlarını Böyük Yıldız sarayının qarşısına qədər gətirib orada saxladılar. Bazardakı insanlar da bu xanıma böyük maraq və heyrətlə baxırdılar.
Onlar bu şəkillərin saxlanıldığı tarixi otağın 125 ildir toxunulmadan qorunub saxlanılmasına çox təəccübləndilər. Teymur bəy, Əli bəy Hüseynzadənin 1902-1904-cü illər arasında həyatının iki ilini bu otaqda keçirdiyini və onun hətta ailəsinin belə bundan xəbərsiz olacağına and içdiyini deyəndə hər ikisi dəqiqələrlə ağladılar və mənim boynuma sarıldılar. Mən də onlara bu otaqda onun həmin iki ildə Şillerin Azərbaycan dilinə tərcümə olunmuş şeirlərini və Hötenin alman dilindən Azərbaycan türkcəsinə tərcümə olunmuş Faust kitablarını da göstərdim. Şillerin şeirlər kitabını onlara hədiyyə etdim.
Böyük heyrət və sevinclə bir-birimizi qucaqlayıb yenidən kövrələrək ayırdıq. Çox keçmədən Feyzaver xanımı torpağa tapşırdıq. Nur içində yatsın.
Əzizim Jalə xanım, sizi çox sevdiyim üçün ilk dəfədir bu qədər ətraflı söhbət edirəm. Sizi sevgiylə qucaqlayıram. Kərim Xan Xoylu Məhmətzadə...
Söhbəti qələmə aldı.
Jalə Cəfərova.
Yazışı-publisist,
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru.
