Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemi mürəkkəb və sürətlə dəyişən proseslərlə xarakterizə olunur. Dünyanın müxtəlif regionlarında davam edən müharibələr, geosiyasi rəqabətin dərinləşməsi, iqtisadi və enerji təhlükəsizliyi məsələlərinin ön plana çıxması, yeni təhlükəsizlik risklərinin meydana gəlməsi və beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinin tətbiqində yaranan problemlər dövlətlər qarşısında yeni vəzifələr müəyyənləşdirir. Belə bir şəraitdə ayrı-ayrı ölkələrin milli təhlükəsizliyinin təmin olunması ilə yanaşı, regional əməkdaşlıq mexanizmlərinin gücləndirilməsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) məhz belə bir geosiyasi və təhlükəsizlik mühitində üzv dövlətlər arasında siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, enerji, humanitar və təhlükəsizlik əməkdaşlığının inkişaf etdirilməsi baxımından mühüm platformaya çevrilməkdədir. Təşkilatın təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığı son illərdə daha sistemli xarakter alıb. Bu fonda üzv dövlətlərin Təhlükəsizlik Şuraları arasında məsləhətləşmələr 2022-ci ildən etibarən katiblər səviyyəsində müntəzəm şəkildə keçirilir. Qeyd edək ki, sentyabrın 17-də Bakı şəhərində, Heydər Əliyev Mərkəzində Azərbaycan Respublikası Təhlükəsizlik Şurasının katibi, general-polkovnik Ramil Usubovun sədrliyi ilə Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin Təhlükəsizlik Şuraları katiblərinin 5-ci toplantısı keçirilib. Türkiyə, Özbəkistan, Qazaxıstan və Qırğızıstan, eləcə də Şimali Kipr Türk Respublikası və Türk Dövlətləri Təşkilatının Katibliyi təmsilçilərinin iştirak etdiyi tədbirdə müzakirə olunan mövzularla bağlı Azərbaycan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Ramil Usubovun məruzəsi dinlənilib. Diqqətə çatdırılıb ki, qlobal geoiqtisadi münaqişələrin, müharibələrin, beynəlxalq hüququn zəifləməsi kimi mürəkkəb və təhlükəli proseslərin mövcudluğu şəraitində illik toplantıların keçirilməsi müasir çağırışların qabaqlanması, ümumi təhdidlərə qarşı birgə cavabların hazırlanması baxımından səmərəli platforma, ölkələrimiz arasında təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın güclənməsinə, ortaq maraqlarımızın həyata keçirilməsinə mühüm töhfədir. Gündəlikdə duran məsələlər - Yaxın Şərqdə cərəyan edən hadisələr fonunda regional təhlükəsizlik problemləri, süni intellekt sahəsində milli inkişafın imkanları və digər mövzularla bağlı nümayəndə heyətlərinin rəhbərləri çıxış ediblər. Müzakirə zamanı Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin dövlət başçıları tərəfindən əldə olunan razılaşmaların, eyni zamanda, 2025-ci il oktyabr ayının 7-də imzalanmış Qəbələ Bəyannaməsinin müddəalarından irəli gələn təhlükəsizlik məsələləri üzrə vəzifələrin həyata keçirilməsi istiqamətində görüləcək işlər barədə fikir mübadiləsi aparılıb. Ümumiyyətlə, bu baxımdan Təhlükəsizlik Şuraları katiblərinin illik toplantılarını yalnız növbəti diplomatik görüş kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Belə görüşlər dəyişən təhlükəsizlik mühitinin birgə təhlili, mümkün risklərin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi, informasiya və təcrübə mübadiləsi, eləcə də ümumi maraq doğuran məsələlər üzrə koordinasiyanın gücləndirilməsi üçün institusional mexanizm formalaşdırır. Ənənəvi hərbi təhlükələrlə yanaşı, bu gün dövlətlərin təhlükəsizliyinə kibertəhdidlər, transmilli mütəşəkkil cinayətkarlıq, terrorçuluq, narkotik vasitələrin qanunsuz dövriyyəsi, dini ekstremizm, hibrid təhdidlər və kritik infrastrukturun təhlükəsizliyi kimi amillər də təsir göstərir. Bu risklərin bir çoxu milli sərhədlərlə məhdudlaşmır və onların qarşısının alınması yalnız bir dövlətin imkanları çərçivəsində mümkün deyil. Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev 17 sentyabr 2026-cı ildə TDT üzv dövlətlərinin Təhlükəsizlik Şuraları katiblərinin Beşinci Toplantısının iştirakçılarına müraciətində məhz bu məsələlərə diqqət çəkərək, kibertəhdidlərin, yeni qeyri-sabitlik ocaqlarının və beynəlxalq hüquq böhranının ortaq təhlükəsizlik gündəliyinin formalaşdırılmasını zəruri etdiyini bildirib. O, terrorçuluq, transmilli mütəşəkkil cinayətkarlıq, narkotik vasitələrin qanunsuz dövriyyəsi, dini ekstremizm, hibrid təhdidlər və kritik infrastrukturun mühafizəsi kimi istiqamətləri ayrıca qeyd edib. Bu yanaşmanın mühüm cəhəti təhlükələr baş verdikdən sonra onlara reaksiya verməklə kifayətlənməmək, mümkün riskləri qabaqcadan müəyyənləşdirmək və qarşısının alınması üçün birgə mexanizmlər formalaşdırmaqdır. Təhlükəsizlik Şuraları katiblərinin görüşləri bu baxımdan strateji erkən xəbərdarlıq və məsləhətləşmə imkanlarını genişləndirir.
Burada onu da xatırladaq ki, 7 oktyabr 2025-ci ildə Azərbaycanın Qəbələ şəhərində keçirilmiş TDT Dövlət Başçıları Şurasının 12-ci Zirvə görüşünün əsas mövzusu “Regional sülh və təhlükəsizlik” olub. Sammit zamanı TDT-nin artıq yalnız əməkdaşlıq platforması deyil, beynəlxalq münasibətlərdə artan çəkisi olan təşkilat kimi inkişaf etdiyi vurğulanıb. Qəbələ Sammitinin əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, təhlükəsizlik məsələsi təşkilatın ümumi inkişaf gündəliyinin ayrılmaz hissəsi kimi təqdim edildi. Azərbaycan Prezidentinin sammitdəki çıxışında sülh və təhlükəsizliyin dövlətlərin inkişafı üçün əsas şərtlərdən olduğu qeyd olunub. Həmçinin hərbi və müdafiə sənayesi sahələrində əməkdaşlığın əhəmiyyəti vurğulanıb və 2026-cı ildə TDT üzv dövlətlərinin Azərbaycanda birgə hərbi təlimlərinin keçirilməsi təklif edilib. Qəbələ Sammitinin qəbul etdiyi Bəyannamə də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Sənəd siyasi, iqtisadi, enerji, humanitar, hərbi və təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlıq və inteqrasiyanı əhatə edən yol xəritəsi kimi təqdim olunur. 2026-cı ilin sentyabrında TDT Təhlükəsizlik Şuraları katiblərinin toplantısında da Qəbələ Bəyannaməsinin üzv dövlətlər arasında müxtəlif istiqamətlərdə əməkdaşlıq üçün mühüm əsas yaratdığı vurğulanıb. Beləliklə, Qəbələ Sammitinin siyasi qərarları ilə Təhlükəsizlik Şuraları katiblərinin peşəkar səviyyədə apardığı müzakirələr arasında məntiqi bağlılıq yaranır. Dövlət başçıları səviyyəsində müəyyənləşdirilən strateji istiqamətlər sonrakı mərhələdə müvafiq təhlükəsizlik qurumlarının koordinasiyalı fəaliyyəti vasitəsilə konkret məzmun qazanır. 17 sentyabr 2026-cı ildə Bakıda keçirilən TDT üzv dövlətlərinin Təhlükəsizlik Şuraları katiblərinin Beşinci Toplantısı bu prosesin davamı kimi diqqət çəkir. Toplantının ilk dəfə Azərbaycanda keçirilməsi ölkənin TDT çərçivəsində təhlükəsizlik gündəliyinə verdiyi önəmin göstəricilərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Azərbaycan prezidentinin toplantı iştirakçılarına müraciətində təhlükəsizlik şuraları arasında əməkdaşlığın Türk dünyasının inteqrasiya prosesinin siyasi, iqtisadi və mədəni sahələrlə məhdudlaşmadığını, uzunmüddətli strateji xarakter daşıdığını göstərdiyi bildirilib. Bu toplantının mühüm tərəfi ondan ibarətdir ki, burada təhlükəsizlik məsələlərinə yalnız hərbi aspektdən yanaşılmır. Terrorçuluq və transmilli cinayətkarlıqla mübarizədən kibertəhlükəsizliyə, kritik infrastrukturun qorunmasından hibrid təhdidlərə qədər geniş spektrli məsələlər ümumi gündəliyin tərkib hissəsinə çevrilir. Belə yanaşma təhlükəsizliyin müasir anlayışına daha çox uyğun gəlir. Çünki XXI əsrdə dövlətin təhlükəsizliyi yalnız onun hərbi potensialı ilə ölçülmür. Nəqliyyat dəhlizlərinin sabitliyi, enerji və kommunikasiya infrastrukturlarının qorunması, informasiya sistemlərinin dayanıqlılığı, sərhəd təhlükəsizliyi və fövqəladə vəziyyətlərə hazırlıq da milli və regional təhlükəsizliyin mühüm elementləridir. TDT üzv ölkələrinin coğrafi mövqeyi də təhlükəsizlik əməkdaşlığının əhəmiyyətini artırır. Təşkilatın üzv dövlətləri Avropa ilə Asiyanı birləşdirən geniş məkanın mühüm hissəsini əhatə edir. Bu ölkələrin nəqliyyat və logistika potensialının artması, Trans-Xəzər Beynəlxalq Şərq-Qərb Orta Dəhlizinin inkişafı və enerji əlaqələrinin genişlənməsi təhlükəsizlik məsələlərini iqtisadi əməkdaşlıqla daha sıx əlaqələndirir. Qəbələ Sammitindən sonra Azərbaycanın TDT-yə sədrliyi dövründə təhlükəsizlik istiqamətində həyata keçirilən işlər təşkilatın qərarlarının ardıcıl şəkildə icrasının vacibliyini göstərir. 2026-cı ilin sentyabrında Bakıda keçirilən Beşinci Toplantı bu baxımdan siyasi qərarlarla ekspert və institusional səviyyədə əməkdaşlıq arasında əlaqələndirici halqa rolunu oynayır. Azərbaycan prezidentinin müraciətində də Qəbələ Bəyannaməsinin üzv dövlətlər arasında siyasi, iqtisadi, enerji, humanitar, hərbi və təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlıq üçün mühüm yol xəritəsi olduğu qeyd edilib.
Ramil QULİYEV
