Ceyhun Məmmədov: “Ermənilər Orbelini də qətlə yetirərək tarixi həqiqətləri ört-badır etməyə çalışdılar”
Tarixi qaynaqlara və elmi araşdırmalara əsasən, Qafqaz Albaniyasının ərazisində erməni mənşəli yer adlarına (toponimlərə) rast gəlinmir. Bunun əksinə olaraq, Albaniyanın etnik tərkibi və toponimiyası burada yaşamış müxtəlif yerli qafqazdilli və yerli türk mənşəli tayfaların izlərini aydın şəkildə qoruyub saxlayıb.
Bu məsələnin əsas tarixi və dilçilik tərəfləri barədə mütəxəssislər qeyd edir ki, antik müəlliflərin (məsələn, Strabonun) verdiyi məlumatlara görə, Albaniyada 26 dildə danışan müxtəlif tayfalar yaşayıb. Bu tayfalar arasında ermənilər yox idi. Əsas əhalini qafqazdilli tayfalar (utilər, leqlər, qarqarlar və s.) və kimmer, skif, sak, müxtəlif türk tayfaları təşkil edirdi.
Eramızın ilk əsrlərindən başlayaraq bura gələn hun, xəzər, barsil, savir, kəngər, qıpçaq və digər türk tayfaları Albaniyanın toponimikasında dərin izlər qoyublar. Balasakan / Sakasena: Regionda qədim skif-sak tayfalarının məskunlaşması ilə bağlı formalaşmış addır.
Hunarakert: Hun tayfalarının adı ilə bağlı olan qədim yaşayış məskənlərindən biridir. Girdiman / Xəzər yurdu: Albaniyanın müxtəlif bölgələrində xəzərlərin və digər türkdilli xalqların adını daşıyan areallar mövcud olub.
Erməni tarixşünaslığı bəzən Albaniyanın sağ sahil vilayətlərini (Arsax və Paytakaran kimi) erməni torpaqları kimi qələmə verməyə çalışsa da, bu ərazilərin qədim toponimiyası erməni mənşəli deyil. Arsax toponiminin özü belə sak tayfalarının adı (Ər-Sak – igid sak) ilə bağlıdır. Regiondakı xristian abidələri (məsələn, Xudavəng, Gəncəsər kilsələri) erməni deyil, Alban memarlığına məxsusdur və sonrakı dövrlərdə erməniləşdirmə siyasətinə məruz qalmışdır.
Beləliklə, Qafqaz Albaniyasının toponimik mənzərəsi bu torpaqların avtoxton (yerli) Qafqaz xalqlarına və qədim türk tayfalarına aid olduğunu, ermənilərin isə bu regiona və onun mədəni-tarixi irsinə sonradan iddia etdiklərini sübut edir.
Tarixi mənbələr də sübut edir ki, Albaniyada erməni toponimləri olmayıb, lakin orada müxtəlif tayfalar, o cümlədən türk tayfalarının mövcud olması toponimlərdə öz əksini tapıb. Albaniya ərəblərin gəlişindən sonra “Agvan” formasını alıb, amma heç vaxt “Hayastan” adlandırılmayıb. Arsax da alban əyaləti və alban sözü olub. Bu ada ilk dəfə Zoroastrizmin müqəddəs kitabı olan Avestada rast gəlinir. Bu gün də bölgədə agvan toponimlərinə rast gəlinir. Təsadüfi deyil ki, erməni tarixçisi İosif Orbelinın araşdırmaları Qarabağda çoxsaylı türkmənşəli sözlərin olduğunu təsdiq etmişdir. Ermənilər sonradan obyektiv həqiqəti gizlətmək üçün onun kitablarını yandırıblar.
Bu məsələ Azərbaycan tarixşünaslığında və ictimai-siyasi mühitində mühüm yer tutan və geniş müzakirə olunan tarixi faktlardan biridir. Söhbət məşhur şərqşünas alim, akademik İosif Abqaroviç Orbelinin (1887–1961) müəllifi olduğu, lakin uzun illər geniş oxucu kütləsindən gizli qalan tədqiqat əsərindən gedir. Bu tarixi mövzu ilə bağlı əsas məqamlar aşağıdakılardır:
İtmiş kitabın mahiyyəti: İosif Orbeli 1919-cu ildə Petroqradda (Sankt-Peterburq) "Qanzasar və Havotsptuk yazıları" ("Надписи Гандзасара и hАвоцптука") adlı kitab nəşr etdirib. Bu əsərdə Qarabağ ərazisindəki (xüsusilə Kəlbəcər və Ağdərə rayonları ətrafındakı) qədim xristian monastırlarının üzərindəki epiqrafik yazılar toplanmışdı.
Kitabın məhv edilməsi səbəbi: Azərbaycanlı tədqiqatçıların (məsələn, Fuad Axundovun bu mövzuya həsr olunmuş araşdırmaları) və tarixi təhlillərin rəyinə görə, Orbeli bu kitabda Qafqaz Albaniyasına məxsus xristian irsinin və abidələrinin sonradan erməniləşdirilməsi fəaliyyətini və qədim yazılardakı fərqlilikləri ifşa edirdi. Kitab çapdan çıxan kimi, Daşnak hökumətinin və erməni kilsəsinin təzyiqi ilə onun demək olar ki, bütün tirajı müəllifin özü tərəfindən yığılaraq məhv edilib. Əsərin yalnız tək-tük nüsxələri arxivlərdə qorunub saxlanıb və sonradan tapılaraq üzə çıxarılıb.
Dil və toponimika məsələsi: Qarabağ və ətraf bölgələrin abidələrində, eləcə də yerli əhalinin etnoqrafiyasında türk (Azərbaycan) mənşəli elementlərin mövcudluğu digər tarixi mənbələrlə də təsdiqlənir. Orbelinin topladığı materiallar və bölgədəki digər alban mənbələri sübut edir ki, Qarabağın xristian mədəniyyəti birbaşa Ermənistanla deyil, yerli alban-türk mühiti və xristianlaşmış yerli tayfalarla bağlı olub. Erməni tarixşünaslığının obyektiv həqiqətləri gizlətmək üçün bu fundamental monoqrafiyanı elmi dövriyyədən çıxarması və tirajını yandırması faktı, uzun illərdir ki, erməni uydurmalarını ifşa edən ən güclü elmi arqumentlərdən biri hesab olunur.
Millət vəkili Ceyhun Məmmədov baki-xeber.com-a təəssüflə bildirdi ki, Azərbaycan irsinə münasibətdə olduğu kimi bu gün ermənilər Qafqaz Albaniyası ilə bağlı tariximizi də saxtalaşdırmağa çalışırlar. “İllər keçsə də Ermənistan bu xəstəlikdən hələ xilas ola bilməyib. Yəni tarixdən hər kəsə məlumdur ki, Qafqaz Albaniyasının irsi Azərbaycana aididir. Bu ərazilər tarixən Azərbaycan ərazisidir. Bərdə, Qəbələ Albaniyanın paytaxtlarından olub. Bu fakt bütün tarixi mənbələrdə öz əksini tapıb. O mənada ermənilərin bu tarixi saxtalaşdırmağa heç bir haqları yoxdur. Bu tarix Azərbaycana məxsusdur. Onu da qeyd edək ki, zaman-zaman ermənilər Qafqaz Albaniyası ilə bağlı həqiqətləri deyən, yazan ermənilər qarşı müxtəlif terror aktları törədiblər. Ümumiyyətlə, Azərbaycanla bağlı həqiqətləri söyləyən insanlar hər zaman ermənilər tərəfindən qətlə, vəhşiliyə məruz qalıb. Yəni bunun tarixdə çox ciddi nümunələri var”.
C.Məmmədovun sözlərinə görə, dəfələrlə sübut olunub ki, ermənilər bu addımı atrıblar və bu gün də atmağa çalışırlar. “Belə şəxslərdən biri də Orbelidir. Orbelinin kitabını da ermənilər yandırıblar. Bunun da səbəbi odur ki, o, öz kitabında tarixi həqiqətləri erməni xalqına çatdırıb. Yəni o tarixi həqiqətləri ermənilərə deyirdi. Amma təəssüf ki, ermənilər bunu heç zaman qəbul etmək istəmirdilər, bu tarixin saxtalaşdırılması üçün müxtəlif addımlar atırdılar. Nəhayət, ermənilər Orbelini də qətlə yetirərək tarixi həqiqətləri ört-badır etməyə çalışdılar”.
C.Məmmədov hesab edir ki, heç bir halda ermənilər öz məqsədlərinə nail ola bilmədilər: “Ermənilər heç bir vaxt da o tarixi saxtalaşdırmağa, həqiqətləri dənfninə nail ola bilməyəcək. Yəni bu heç zaman mümkün olmayacaq. Həqiqət həqiqət olaraq qalacaq”.
İradə SARIYEVA
