Nikol Paşinyan bildirib ki, Ermənistanın Gümrüdəki 102-ci Rusiya hərbi bazası ilə bağlı mövqeyi dəyişməyib. O, Ermənistanın indiyədək bazanın çıxarılmasını tələb etmədiyini, lakin Rusiya özü qoşunlarını çıxarmaq qərarı versə, İrəvanın buna etiraz etməyəcəyini deyib. Eyni zamanda, Ermənistan bazanın fəaliyyətinin davam etdirilməsi məsələsini də müzakirə etməyə hazırdır. 102-ci baza 1995-ci il razılaşması əsasında Ermənistanda yerləşir və onun fəaliyyət müddəti 2044-cü ilə qədər uzadılıb.
Rusiya 102-ci hərbi bazasının Ermənistandan çıxarılmasını nə tələb edir, nə də Paşinyan indiyədək bununla bağlı rəsmi tələb irəli sürüb. Belə olduğu halda, bazanın çıxarılması məsələsinin vaxtaşırı gündəmə gətirilməsinin arxasında hansı siyasi və geosiyasi məqsədlər dayanır?
102-ci Rusiya hərbi bazasının Ermənistandakı gələcəyi ilə bağlı müzakirələrin vaxtaşırı yenidən gündəmə gəlməsi Cənubi Qafqazda dəyişən təhlükəsizlik və geosiyasi reallıqlar fonunda diqqət çəkir. Ermənistan son illərdə xarici siyasətində Rusiya ilə münasibətlərə yenidən baxmağa, eyni zamanda Qərb və digər regional aktorlarla əlaqələrini genişləndirməyə çalışır. Buna görə də 102-ci bazanın statusu artıq yalnız hərbi obyekt məsələsi deyil, Ermənistanın təhlükəsizlik arxitekturası və xarici siyasət istiqamətləri ilə bağlı daha geniş prosesin bir hissəsi kimi qiymətləndirilir.
Arzuxan Əlizadə: “102-ci bazanın məsələsini yalnız onun Ermənistanda qalması və ya çıxarılması müstəvisində qiymətləndirmək düzgün olmazdı”
Millət vəkili, AMİP lideri Arzuxan Əlizadə məsələ ilə bağlı “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirib ki, 102-ci Rusiya hərbi bazası ilə bağlı məsələni yalnız hərbi obyektin Ermənistanda qalması və ya çıxarılması müstəvisində qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Onun sözlərinə görə, burada daha geniş siyasi və geosiyasi proseslər, xüsusilə Ermənistanın son illərdə xarici siyasətində balans axtarışları və Rusiya ilə münasibətlərinin yeni çərçivədə qurulması cəhdi özünü göstərir.
Arzuxan Əlizadə qeyd edib ki, Ermənistan tərəfinin bugünə qədər bazanın çıxarılması ilə bağlı Rusiyaya rəsmi tələb ünvanlamaması məsələnin mühüm tərəflərindən biridir. Eyni zamanda, Rusiya tərəfi də Ermənistandan belə bir müraciət almadığını bildirir və bazanı Cənubi Qafqazdakı təhlükəsizlik sisteminin mühüm elementlərindən biri hesab edir.
Ekspertin fikrincə, məsələnin vaxtaşırı gündəmə gətirilməsi ilk növbədə Ermənistanın Moskva ilə münasibətlərində hansı xətt üzrə hərəkət etdiyini nümayiş etdirmək cəhdi kimi qiymətləndirilə bilər. İrəvan bir tərəfdən bazanın çıxarılmasını tələb etmədiyini bildirir, digər tərəfdən isə onun mövcudluğunu əvvəlki dövrlərdə olduğu kimi Ermənistanın təhlükəsizliyi üçün yeganə və həyati mexanizm kimi təqdim etmir.
Bu yanaşma Ermənistan hakimiyyətinə Rusiya ilə münasibətləri tamamilə qoparmadan Qərblə və digər regional aktorlarla əlaqələrini genişləndirmək üçün müəyyən manevr imkanları yaradır. Ermənistan son dövrlərdə təhlükəsizlik məsələsində daha çoxşaxəli tərəfdaşlıq modelinə üstünlük verdiyini nümayiş etdirir. Bu isə Rusiya ilə ənənəvi hərbi-siyasi münasibətlərin əvvəlki formatının dəyişməsi ehtimalını gündəmdə saxlayır.
Lakin burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, siyasi ritorika ilə konkret hüquqi qərar arasında fərq var. 102-ci Rusiya hərbi bazasının Ermənistandakı fəaliyyəti hüquqi sənədlərlə tənzimlənir və onun statusunun dəyişdirilməsi sadəcə siyasi bəyanatla mümkün deyil. Bu baxımdan, bazanın çıxarılması və ya fəaliyyətinin davam etdirilməsi ilə bağlı real dəyişiklik yalnız tərəflərin müvafiq siyasi və hüquqi qərarlarından sonra baş verə bilər.
Arzuxan Əlizadə hesab edir ki, Moskva üçün də 102-ci baza sıradan bir hərbi obyekt deyil. Rusiya baxımından bu baza Cənubi Qafqazda hərbi iştirakın əsas elementlərindən biridir və Ermənistanla təhlükəsizlik münasibətlərinin institusional dayaqlarından biri kimi çıxış edir. Buna görə Moskvanın bazanın gələcəyinə dair yanaşması təkcə Ermənistan-Rusiya münasibətləri ilə məhdudlaşmır, bütövlükdə regiondakı geosiyasi mövcudluğu ilə bağlıdır.
Ermənistan üçün isə məsələ daha mürəkkəbdir. İrəvan bir tərəfdən Rusiyanın hərbi mövcudluğunun yaratdığı təhlükəsizlik təminatlarını tamamilə nəzərdən çıxara bilmir, digər tərəfdən isə xarici siyasətini yalnız Moskvanın təhlükəsizlik mexanizmləri üzərində qurmaq istəmədiyini nümayiş etdirir. Bu səbəbdən 102-ci bazanın taleyi ilə bağlı sərt qərardan daha çox, tədricən dəyişən təhlükəsizlik siyasəti və yeni tərəfdaşlıq mexanizmlərinin formalaşdırılması müşahidə olunur.
Bu məsələnin Azərbaycan üçün də regional əhəmiyyəti var. Ermənistanın təhlükəsizlik siyasətində baş verən dəyişikliklər Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin gələcək inkişafı, sülh prosesinin istiqaməti və regionda xarici hərbi qüvvələrin rolunun necə dəyişəcəyi baxımından diqqətlə izlənilir. Xüsusilə Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh gündəliyinin formalaşdığı bir mərhələdə Ermənistanın təhlükəsizlik sisteminin hansı istiqamətdə transformasiya olunacağı Cənubi Qafqazdakı ümumi geosiyasi balans üçün əhəmiyyət daşıyır.
Bununla belə, 102-ci bazanın məsələsinin hər dəfə gündəmə gətirilməsi avtomatik olaraq onun yaxın perspektivdə Ermənistandan çıxarılacağı anlamına gəlmir. Hazırda Ermənistanın Rusiyaya belə bir rəsmi tələb ünvanlamaması və Moskvanın da bazanın saxlanılmasına dair mövqeyi göstərir ki, tərəflər arasında bu məsələdə konkret hüquqi-siyasi qərar formalaşmayıb.
Bu baxımdan, bazanın taleyi ilə bağlı səsləndirilən açıqlamaları hazırkı mərhələdə daha çox Ermənistan-Rusiya münasibətlərində siyasi mesajlaşmanın və regiondakı yeni təhlükəsizlik modelinin formalaşması prosesinin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirmək mümkündür. Əsas məsələ isə, bazanın özündən daha çox, Ermənistanın gələcək təhlükəsizlik siyasətinin hansı istiqamətdə qurulacağı və bunun Rusiya, Qərb və regionun digər aktorları arasındakı geosiyasi balansı necə dəyişdirəcəyidir.
Akif NƏSİRLİ
