Qarabağda Alban irsi: Epiqrafik saxtalaşdırmalar və tarixi həqiqətlərin bərpası

Tarix: 17.09.2026 / 12:19
Bölmə: Mədəniyyət

Qarabağ bölgəsi əsrlər boyu Qafqaz Albaniyasının mühüm dini, siyasi və mədəni mərkəzlərindən biri olmuşdur. Bu ərazidə yerləşən dini abidələr, o cümlədən monastır və kilsələr Alban xristian memarlığının unikallığını və özünəməxsusluğunu əks etdirir. Lakin XIX əsrin əvvəllərindən etibarən, xüsusilə Qafqaz Albaniyası Katolikosluğunun 1836-cı ildə Çar Rusiyasının qərarı ilə ləğv edilərək Rusiya Erməni Kilsəsinin tabeliyinə verilməsindən sonra, bölgədəki alban dini-mədəni irsinin mənimsənilməsi və tarixi faktların təhrif olunması prosesi başlamışdır.

Qarabağdakı Alban abidələrinin erməniləşdirilməsi metodları arasında epiqrafik saxtalaşdırmalar – abidələrin orijinal görünüşünün dəyişdirilməsi, sonradan hazırlanmış yazı lövhələrinin fasadlara və divarlara əlavə edilməsi xüsusi yer tutur.

Alban memarlıq abidələrinə müdaxilə və Epiqrafik saxtalaşdırma mexanizmləri bir neçə əsas istiqamətdə həyata keçirilmişdir:

1. Sonrakı dövr lövhələrinin əlavə edilməsi: Orijinal divar hörgüsünə uyğun gəlməyən, fərqli daş növündən və yonulma texnikasından istifadə olunaraq hazırlanan erməni dilli yazılı lövhələr abidələrin fasadlarına yerləşdirilmişdir.

2. Orijinal alban yazılarının silinməsi və ya dəyişdirilməsi: Qədim alban/Qafqaz dili və ya neytral xristian simvolikası daşıyan daşlar yonularaq üzərinə sonradan grigorian (erməni) mətnləri həkk edilmişdir.

3. Bərpa adı altında memarlıq dəyişiklikləri: XX əsrin sonlarında və işğal dövründə "bərpa" adı altında abidələrin konstruktiv elementləri dəyişdirilmiş, Alban xaçları (haçkar) formaca təhrif olunaraq erməni stilinə uyğunlaşdırılmışdır.

Alban xristian memarlığının incisi hesab edilən və Xaçın knyazlığı dövründə (XIII əsr) inşa olunan Gəncəsər monastırı bu cür epiqrafik və memarlıq müdaxilələrinə ən çox məruz qalan abidələrdəndir. Bu kilsəsinin bayır divarlarında və monastır kompleksinin ətraf hasarlarında sonrakı əsrlərə aid erməni epiqrafik nümunələri ilə zənginləşdirilmiş daş lövhələr diqqəti cəlb edir. Bu lövhələr həm daşın aşınma dərəcəsinə, həm də istifadə olunan xəttatlıq üslubuna görə XIII əsr orijinal hörgüsündən kəskin fərqlənir. Orijinal kilsə divarındakı tarixi kitabələr Xaçın hökmdarı Həsən Cəlalın və alban katolikoslarının fəaliyyətini əks etdirir. Lakin sonradan kompleksə daxil edilən müxtəlif ölçülü daş piltələr abidənin mənşəyini birtərəfli qaydada grigorian kilsəsinə bağlamaq məqsədi daşımışdır.

2000-ci illərin əvvəllərində monastır kompleksi ətrafında aparılan qanunsuz bərpa işlər zamanı kompleksin xarici divarları mərkəzi kilsənin orijinal daş hörgüsünə uyğun gəlməyən yeni mərmər və yonulmuş daş lövhələrlə üzlənmiş, divarlara sonradan uydurulmuş kitabələr bərkidilmişdir.

Nəticə etibarı ilə qeyd edək ki, Alban dini irsinin saxtalaşdırılması yalnız lokal memarlıq məsələsi deyil, regionun etno-dini tarixinin yenidən yazılması cəhdidir. Qafqaz Albaniyasının tarixi, memarlıq üslubu (xaçların forması, günbəz quruluşu, altar hissəsinin təşkili) və epiqrafik irsi müstəqil qafqazşünaslar və sənətşünaslar tərəfindən öyrənilməkdədir.

Gəncəsər və digər alban monastırlarındakı sonradan əlavə olunmuş daş lövhələrin və yazıların elmi-texniki ekspertizası (daşın yaşı, yazı dərinliyi və eroziya analizi) bu müdaxilələrin tarixini və xarakterini aşkara çıxarmaq üçün vacib sübutlar təqdim edir. Qarabağdakı Alban abidələrinin ilkin tarixi simasının öyrənilməsi və qorunması regionun obyektiv tarixinin bərpası baxımından strateji əhəmiyyət kəsb edir.

Rizvan QARABAĞLI

Memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

DİGƏR XƏBƏRLƏR

Tarix: 03.11.2026 / 19:05

Əziz Ələkbərli yaradıcılığında Qərbi Azərbaycanın maddi mədəniyyəti və memarlıq irsi

Tarix: 02.11.2026 / 13:11

Məhəmmədhüseyn Şəhriyar poeziyasında Vətənin memarlıq irsi və tarixi-məkansal yaddaşın rekonstruksiyası - Rizvan Qarabağlı yazır...

Tarix: 02.11.2026 / 12:32

KEÇMİŞ İRSİN GƏLƏCƏYƏ DAŞINMASI: SƏRDAR SANDIQ MÜCRÜ OCAĞINDA BEYNƏLXALQ ELMİ-MƏDƏNİ ƏLAQƏLƏR

Tarix: 29.10.2026 / 22:14

Xalq artisti Zaur Rzayev vəfat edib

Tarix: 29.10.2026 / 21:48

Azərbaycan Rəngkarlığı Muzeyində “ENQRAM” sərgisi açılıb - FOTO

Tarix: 28.10.2026 / 21:49

Azərbaycan Dövlət Pantomim Teatrının “İblis” tamaşası beynəlxalq festivalda mükafata layiq görülüb

Tarix: 28.10.2026 / 18:42

Leyla Əliyeva və Arzu Əliyeva “Cənnətin ariyası” layihəsi çərçivəsində konsertdə iştirak ediblər - FOTO

Tarix: 25.10.2026 / 10:20

Leyla Əliyeva “Turandot” tamaşasının premyerasını izləyib - FOTO

Tarix: 24.10.2026 / 06:48

Bakıda “Çanaqqaladan Bakıya – Ortaq Sivilizasiya” sərgisi açılacaq

Tarix: 21.10.2026 / 16:24

Memar Kərbəlayi Səfixan Qarabağinin sorağı ilə Rizvan Qarabağlının axtarışları...

Tarix: 21.10.2026 / 11:09

Bakının Od Məbədinə həsr olunmuş rəsm sərgisi və “Pançatantra” əsərindən oxuma sessiyası təşkil olunub

Tarix: 19.10.2026 / 21:32

Şəki Dövlət Dram Teatrında “Yol üstə” tamaşasının məşqlərinə başlanılıb

VİDEO

Tarix: 17.10.2026 / 17:10

Aydın Quliyev Mətbuat Şurasında seçkilərə qatılmamasının səbəblərini qurultayda açdı... - VİDEO

Tarix: 27.11.2025 / 11:10

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Tarix: 12.11.2025 / 11:05

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

Tarix: 05.11.2026 / 21:49

Banklarda 4.6 milyard manat pul yatıb qalıb, kredit bazarında böhrandır... Bu necə olub?...

Tarix: 05.11.2026 / 20:15

Avropa Ermənistanı Rusiyanın əlindən alır - Kreml qəzəb püskürür...

Tarix: 05.11.2026 / 17:34

İran Trampsayağı ad iddiasına başladı - "Xəzər" yox, "Kaspian"?..

İşğaldan azad rayonlarımızda insan faktoru həlledicidir - Məskunlaşmanın əsas istiqamətləri...