Professor Tofiq Nəcəflinin yaradıcılığında tarixi Azərbaycan və Türk memarlığının gizlinləri...

Tanınmış tarixçi, tarix elmlər doktoru, professor Tofiq Nəcəflinin elmi yaradıcılığında Azərbaycan və ümumtürk memarlıq irsinin, saray-külliyə komp­lekslərinin və dini-ictimai tikililərin tədqiqi məsələləri nəzərdən keçirilir. Müəllifin Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin siyasi və mədəni tarixinə dair tədqi­qatlarında memarlıq abidələrinin dövlətçilik rəmzi və milli identiklik elementi kimi təhlili işıqlandırılır.

Orta çağlar Azərbaycan dövlətçilik tarixinin fundamental tədqi­qatçılarından biri olan prof. Tofiq Nəcəflinin elmi irsi təkcə hərbi-siyasi və diplomatiya tarixi ilə məhdudlaşmır. Müəllif Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlət­lərinin tarixini araşdı­rarkən, dövrün şəhərsalma mədəniyyətinə, saray komp­lekslərinə və dini-mədəni memarlıq abidələrinə mühüm tarixşünaslıq mənbəyi kimi müraciət etmişdir.
Tofiq Nəcəflinin "Azərbaycan Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətləri" adlı monoqrafiyasında (Bakı, 2012, 604 s.) Azərbaycan memarlıq irsi ayrıca müstəqil memarlıqşünaslıq tədqiqatının predmeti kimi deyil, əsasən Qaraqoyunlu və Ağqo­yunlu dövlətlərinin sosial-iqtisadi, siyasi və mədəni tarixinin tərkib hissəsi kimi təqdim olunur.
Monoqrafiyanın ümumi konsepsiyasından çıxış etdikdə, T.H.Nəcəfli üçün memarlıq abidələri yalnız estetik sənət nümunələri deyil, dövlətçilik, şəhər mədə­niyyəti və hakimiyyətin legitimliyinin maddi ifadəsi kimi əhəmiyyət daşıyır. Bu baxımdan xüsusilə Təbriz ön plana çıxır.
Monoqrafiyanın Azərbaycan memarlıq irsi baxımından ən mühüm istiqa­mətlərindən biri Cahanşahın dövrü və Göy məscid məsələsidir.
Cahanşah dövründə Təbrizin Qaraqoyunlu dövlətinin siyasi və mədəni mərkəzi olması şəhərin monumental memarlığının inkişafı ilə paralel təqdim edilir. Xüsusilə Cahanşahın xanımı Canbəyim Xatunun təşəbbüsü və dəstəyi ilə Təbriz Göy məscidinin inşa edildiyi göstərilir. Məscidin içi və giriş qapısı mavi firuzə rəngli kaşılar­la bəzədilmişdir. Mavi kaşılar qızılı rəngli çiçək fiqurlarla süs­lənmişdir. Kaşı sənətindəki incəlik, rənglərin uyuşması onun "İslamın füruzəsi" kimi tanınmasına səbəb olmuşdur. Təbriz şəhərinin Xiyaban adlanan şərq qapısı səmtində tikilən Göy məscidin mühüm özəlliyi tikilinin qübbəli olması, kəmər şəklində bağlanmasıdır. Sahəsi 16.75 metr olan böyük qübbə səkkiz dirək üzərində səkkiz kəmərlə bağlan­mış­dır. Bu möhtəşəm tikilinin həyətində came, mədrəsə və kitab­xana yerləşirdi. Üzərindəki kitabəsində Cahanşah və arvadı Canbəyim Xatun tərəfindən tikdirildiyi qeyd olunmuşdur.
T.H.Nəcəfli qeyd edir ki, bu məscid və mədrəsənin gözəlliyi, zərifliyi dövrünün ta­nın­mış tarixçi­lərinin və səyyahların diqqətini cəlb etmişdir. Hə­sən bəy Rumlu Cahanşah dövrünün memarlıq abidələrindən bəhs edərək yazır: "Əsərlə­rindən biri Təbriz şəhərindəki cənnətə bənzəyən camedir. Heç kimsə bu qədər zəngin əmək sərf olun­muş bir bina göstərə bilməz. Yüksək tağın önündə atlas göyün çardağı alçaq, eyvanının naxış­larının qarşısında fələyin günəşi altda yerləşir. Cameyə bitişik halda son dərəcə gözəl və yüksək gümbəzi tikilmişdir. Bacarıqlı mühəndislər və diqqətli nəqqaşlar gümbəzi görülməmiş rəsimlər və qızılla bəzəmişlər".
T.H.Nəcəfli yazır ki, 1539-cu ildə Təbrizdə olan İtaliya səyyahı Mikele Menb­renin Göy məscid barədə fikirləri xüsusi maraq doğurur. O, yazır: "Təbriz şəhərinə Anadolu tərəfdən girişin hər yanı bağlar və mavi günbəzli məscidlər, Xorasana – şərqə gedən yolun üstündə nağara çalınan meydan yerləşir . Meydanı keçib birbaş şərqə tərəf getdikdə, qarşımıza Bəyim bazarı çıxır və bazarın axı­rına qədər düz getdikdə hündür zəng qüllələrinə oxşar iki mina­rəli məscid yerləşir. Bu məscid elə gözəl tikilmişdir ki, mən nə türklərin torpaqlarında, nə də gördüyüm digər yerlərdə belə bir tikiliyə rast gəlməmişəm. Onun xarici tərəfi tamamilə çini qablar kimi yarpaqvari naxışlar və gözəl rənglənmiş mərmər­dəndir".
Qaraqoyunlular dövründə Təb­riz­də tikilən memarlıq abidələri arasında Cahanşahın xanımının tikdirdiyi böyük məscid və mədrəsə mühüm yer tutur. Bu döv­rün tikililəri arasında Təbrizdəki Cahanşah karvansarayı, Canbəyim Xatunun Dədəumraniyyə zaviyyəsi və xanəgahı xüsusilə seçilir.
T.H.Nəcəfli tərəfindən Göy məscid (Müzəffəriyyə) XV əsr Təbriz memarlıq məktəbinin ən mühüm nümunələrindən biri kimi qiymətləndirilir. Onun əhəmiyyəti bir neçə istiqa­mətdədir:
· Qaraqoyunlu hakimiyyətinin monumental tikinti siyasətini əks etdirir;
· Təbrizin iri siyasi-mədəni mərkəz kimi mövqeyini göstərir;
· dini memarlıqla hökmdar himayəsini birləşdirir;
· kaşı və bəzək sənətinin yüksək səviyyəsini nümayiş etdirir;
· Qaraqoyunlu dövrünün şəhər mədəniyyətinin inkişafını maddi şəkildə sənəd­ləşdirir.
Monoqrafiyanın memarlıq baxımından digər mühüm istiqaməti Ağqoyunlu hakimiyyəti dövründə Təbrizin yenidən qurulması və monumental tikililərin mey­dana gəlməsidir.
T.H.Nəcəflinin fikrincə, müstəqil və bənzərsiz üslubu olan orta əsr Azər­baycan memarlığı Ağqoyunlular dövründə daha da inkişaf etdirildi. Uzun zaman ərzində Təbrizin paytaxt olması onun hərtərəfli inkişafına təkan vermişdir. Buna görə də Azərbaycan memarlıq obyektlərinin bir çoxunun bu şəhərdə cəmləşməsi təsadüfi de­yildir. Memarlıq obyektlərinin və bitki örtüyünün uzlaşdırılması Təbrizin memarlıq inkişafında önəmli yer tutmuşdur. Təbrizdə böyük bağlar var idi. Həsən Padşah tərəfindən əsası qoyulmuş "Bağı-nəsriyyə" və Sultan Yaqubun tikdirdiyi "Baği-şimal" ("Şi­mal bağı") bu dövrün şəhərsalma mədəniyyətinin nadir incilərin­dəndir.

Həsən Padşah dövründə Təbrizdə tikilmiş memarlıq abidə­ləri içərisində üstüörtülü "Qeysəriyyə" bazarı xüsusi yer tutur. "Şərq ölkələrində ən gözəl və geniş bazar kimi şöhrət tapmış və əsası Həsən Padşah tərəfindən qoyulmuş "Qeysəriyyə" üstüörtülü və səkkizbucaqlı idi. Onun üstü künbəz və tağla örtülmüşdü".
Tofiq Nəcəflinin elmi əsərlərində Azərbaycanın tarixi paytaxtı Təbriz şəhə­rinin memarlıq siması xüsusi yer tutur. Müəllif Ağqoyunlu hökmdarı Həsən Pad­şahın dövründə Təbrizdə inşa edilən Sahibabad meydanı, Nəsriyyə mədrəsəsi türk-islam memarlığındakı unikal yerini vurğulayır. 1478-1484-cü illərdə Təbrizin mərkəzində bir dərə ilə ayrılan Sahibabad meydanında möhtəşəm saray kompleksi tikdirilmişdir. Saray kompleksinin fərqli xüsusiyyəti onun ərazi ba­xı­mından böyük olan bağ daxilində yerləşməsidir. Saray kom­pleksi "Həşt-behişt" ("Səkkiz cənnət") adlanırdı. Böyük meydanın qərb tərəfindəki kəmərli ağ qapıdan ke­çərək baxça içərisində olan saraya girilirdi. Birmərtəbəli yu­var­laq şəklində olan bu tikilinin üstünü möhtəşəm qübbə örtür­dü. Bina dörd salon və bir çox kiçik otaqlardan ibarət idi. 1478-ci ildə Uzun Həsən dövründə sarayın tikin­tisinə başlanılmış, Sultan Yaqub dövründə başa çatdırıl­mışdır.
Venesiyalı tacirin verdiyi məlumatlara əsaslanaraq T.H.Nəcəfli yazır ki, Təbrizin Sa­hibabad meydanında inşa edilmiş saray kompleksinə möhtəşəm, əzəmətli "Həşt-behişt" sarayı, Həsən Padşahın cümə məscidi, Nəsriyyə mədrəsəsi, Şəfa evi və cıdır meydanı daxil idi. Ma­raqlıdır ki, Həsən Padşah tərəfindən Təbrizdə tikdirilən üstüörtülü "Qey­sə­riyyə" bazarı kimi "Həşt-behişt" saray kompleksi də sək­kizbucaqlı formada inşa edilmişdir.
Bu faktlar Ağqoyunlu memarlığının yalnız dini tikililərdən ibarət olmadığını göstərir. Burada: saray → mədrəsə → məscid → bağ → kitabxana kimi qarşılıqlı əlaqəli şəhər-mədəniyyət infrastrukturu formalaşırdı.
Xüsusilə Sahibabad kompleksi Ağqoyunlu hökmdarlarının siyasi hakimiy­yətini və saray mədəniyyətini əks etdirən mühüm memarlıq məkanı kimi çıxış edirdi. T.H.Nəcəfli öz tədqiqatında Cahanşahın sarayının və Müzəffəriyyə kompleksinin də həmin ərazidə yerləşdiyini bildirir.
Tofiq Nəcəflinin "Azərbaycan Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətləri" monoqrafiyasında Sultan Yaqubun hakimiyyəti dövründə Təbrizdə tikintisi başa çatdırılan "Həşt-behişt" ("Səkkiz cənnət") saray kompleksi Ağqoyunlu dövrünün şəhərsalma, memarlıq və mədəni inkişafının mühüm göstəricilərindən biri kimi təqdim olunur. Monoqrafiyanın ümumi tarixi kontekstində Həşt-behişt saray kompleksi Ağqoyunlu dövlətinin paytaxtı Təbrizin XV əsrin son rübündə böyük siyasi, iqtisadi və mədəni mərkəzə çevrilməsinin maddi ifadələrindən biri hesab edilə bilər.
"Həşt-behişt" sadəcə hökmdarın iqamətgahı olan saray deyil, çoxfunksiyalı saray-şəhər kompleksi xarakteri daşıyırdı. T.H.Nəcəflinin ilkin qaynaqlara istinad edərək qeyd etdiyi kimi kompleksin tərkibində:

· böyük kitabxana;

· məscid;

· mədrəsə;

· kitab dükanı;

· təxminən 1000 nəfərlik xəstəxana/şəfaxana;

· cıdır meydanı;

· bağ və park sahələri olduğu göstərilir.

Bu xüsusiyyət xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki "Həşt-behişt" kompleksinin funksiyası yalnız hökmdar sarayı ilə məhdudlaşmırdı. O, idarəçilik, elm, təhsil, səhiyyə, kitabçılıq və istirahətin bir məkanda cəmləşdiyi monumental kompleks kimi səciyyələndirilə bilər.

"Həşt-behişt" fars dilində "səkkiz cənnət" mənasını verir. Kompleksin səkkizkünclü plan quruluşu və hissələrinin səkkiz otaqdan təşkil olunması onun adı ilə əlaqələndirilir.

Burada diqqətəlayiq məqam odur ki, "səkkiz" elementi yalnız dekorativ və ya simvolik məna daşımırdı; sarayın planlaşdırma strukturunda da özünü göstərirdi. Bu xüsusiyyət kompleksi orta əsr Şərq saray memarlığının xüsusi nümunələrindən birinə çevirirdi.
T.H.Nəcəflinin monoqrafiyasının tarixi konsepsiyası baxımından "Həşt-behişt"ə yalnız ayrıca bina kimi deyil, Ağqoyunlu Təbrizinin şəhərsalma və mədəni mühitinin tərkib hissəsi kimi yanaşmaq daha doğru olar.
Sultan Yaqubun dövründə Təbrizdə "Həşt-behişt" sarayı ilə yanaşı digər monumental tikililər, mədrəsələr, məscidlər, bazarlar, hamamlar və bağlar mövcud idi. Ağqoyunlu dövrünün Təbrizində məscid, mədrəsə, bazar, hamam və kanalların geniş yayılması şəhərin iqtisadi və mədəni çiçəklənməsinin göstəricisi kimi qiymət­ləndirilir.
Bu baxımdan "Həşt-behişt" – "Nəsriyyə" – "Məqsudiyyə" – "Sahibabad" –kimi məkanlar birlikdə götürüldükdə Ağqoyunlu Təbrizinin monumental şəhər mədə­niyyətini daha aydın göstərir.
"Həşt-behişt" sarayının tikintisi Sultan Yaqubun hakimiyyətinin yalnız siyasi hadisələrlə xarakterizə edilmədiyini göstərən mühüm maddi fakt kimi çıxış edir. Onun dövründə Təbrizdə saray memarlığı ilə yanaşı elm, kitabçılıq və incəsənət də hökmdar himayəsi altında inkişaf edirdi.
Bu xüsusiyyət Ağqoyunlu hökmdarlarının şəhər mədəniyyətinə münasibətini də göstərir. Mənbələrdə Sultan Yaqubun dövründə Təbrizin memarlıq və abadlıq baxımından inkişaf etdiyi, Həşt-behişt sarayı və bağlarının şəhərin monumental simasında xüsusi yer tutduğu bildirilir.
Məncə, T.H.Nəcəflinin monoqrafiyası kontekstində "Həşt-behişt"in tarixi əhəmiyyətini beş istiqamətdə ümumiləşdirmək mümkündür:

Beləliklə, T.H.Nəcəflinin monoqrafiyasında "Həşt-behişt" saray kompleksi Ağqoyunlu dövlətinin yalnız siyasi deyil, həm də yüksək şəhərsalma və mədəni-memarlıq səviyyəsini nümayiş etdirən maddi irs nümunəsi kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Onun kitabxana, mədrəsə, məscid, şəfaxana, park və cıdır meydanı kimi müxtəlif funksiyaları birləşdirməsi XV əsrin sonlarında Təbrizin saray şəhərindən daha geniş – elm, mədəniyyət, səhiyyə və ictimai həyatın mühüm mərkəzinə çevrildiyini göstərir. "Həşt-behişt"in sonrakı dövrlərdə də mövcudluğunu qoruması onun Ağqoyunlu siyasi-mədəni irsinin mühüm abidələrindən biri olduğunu göstərir. Mənbələrdə 1534-cü il Osmanlı yürüşü zamanı sarayın dağıdılmasının qarşısının alındığı, 1585-ci ildə isə Osmanlılar tərəfindən istehkama çevrildiyi bildirilir.

Bu baxımdan "Həşt-behişt" saray kompleksi T.H.Nəcəflinin monoqra­fiyasında Ağqoyunlu dövlətinin memarlıq irsinin ən parlaq nümunələrindən biri kimi ayrıca elmi əhəmiyyət daşıyır.

T.H.Nəcəflinin yanaşmasının mühüm cəhəti Qaraqoyunlu-Ağqoyunlu me­mar­lıq irsini yalnız müasir Azərbaycan Respublikasının ərazisi ilə məhdudlaşdır­mamasıdır. Bu, Ağqoyunlu dövlətinin geniş siyasi-coğrafi məkanını nəzərə almaq baxımından xüsusilə əhəmiyyətlidir.

T.H.Nəcəfli öz tədqiqatlarında Anadolu ərazisindəki Ağqoyunlu abidələrinə də diqqət çəkərək Mardin, Diyarbəkir və digər şəhərlərdəki tikililəri Ağqoyunlu memarlıq irsinin tərkib hissəsi kimi təqdim edir. O, xüsusilə Qasımiyyə mədrəsəsini və digər Ağqoyunlu abidələrini qeyd edir.

Bu yanaşma əsasında Ağqoyunlu memarlıq irsini üç əsas coğrafi mərkəz üzrə təsəvvür etmək mümkündür:

T.H.Nəcəflinin tədqiqatlarının əhəmiyyətli cəhətlərindən biri memarlığı şəhərlərin siyasi və iqtisadi inkişafından ayrı təsəvvür etməməsidir. Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin paytaxt və iri şəhərlərində sarayların, dini komplekslərin, mədrəsələrin və digər ictimai tikililərin meydana gəlməsi şəhərlərin yalnız inzibati mərkəz deyil, həm də elm, sənət, ticarət və dini həyat mərkəzi olduğunu göstərir.

Bu baxımdan Təbriz xüsusilə seçilir. Cahanşah və Həsən Padşah dövrlərində burada monumental tikililərin yaradılması şəhərin siyasi statusu ilə bilavasitə bağlı idi.

T.H.Nəcəflinin tədqiqatında Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətləri Azər­baycan dövlətçilik tarixinin bir-birindən təcrid olunmuş epizodları kimi deyil, Oğuz-türk siyasi ənənəsinin orta çağlardakı inkişaf mərhələləri kontekstində nəzərdən keçirilir. T.H.Nəcəfli Qaraqoyunlu və Ağqoyunluları Azərbaycan dövlət­çilik tari­xində mühüm mərhələ kimi qiymətləndirir.

Bu baxımdan memarlıq da həmin dövlətçilik ənənəsinin maddi ifadəsi kimi çıxış edir. Göy məscid, Təbriz saray və mədrəsə kompleksləri, Şərqi Anadolu ərazisindəki Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu abidələri siyasi hakimiyyətin, şəhər mədə­niyyətinin və dini-elmi həyatın maddi izləri kimi əhəmiyyət qazanır.

Burada bir məqamı xüsusi vurğulamaq lazımdır: "Azərbaycan Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətləri" monoqrafiyası memarlıq abidələrinin memarlıq tarixi kataloqu deyil. Əsərin əsas predmeti Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin sosial-iqtisadi və siyasi tarix problemləridir. Lakin əsərin verdiyi siyasi, şəhər, mədəni və hökmdar himayəsi konteksti həmin dövrün memarlıq irsinin tarixi izahı üçün mühüm baza yaradır. Bu səbəbdən monoqrafiyada memarlıq: dövlətçilik → şəhər → saray → dini-elmi kompleks → mədəni himayə → memarlıq irsi zənciri daxilində başa düşülür.

Tofiq Nəcəflinin monoqrafiyasında Azərbaycan Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu memarlıq irsi, xüsusilə Təbrizin Göy məscidi, Cahanşah və Həsən Padşah dövrünün saray və dini-təhsil kompleksləri, eləcə də Qaraqoyunlu və Ağqoyunluların Şərqi Anadolu ərazilərində yaratdığı memarlıq nümunələri vasitəsilə həmin dövlətlərin siyasi və mədəni qüdrətinin maddi ifadəsi kimi əks olunur. T.H.Nəcəflinin sonrakı tədqiatlarında da bu xətt daha açıq şəkildə inkişaf etdirilir və Ağqoyunlu abidələrinin Azərbaycan memarlıq məktəbləri kontekstində ayrıca araşdırılmasının vacibliyi vurğulanır.

Rizvan QARABAĞLI
Memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent