Son illərdə Azərbaycan, xüsusilə Bakı şəhəri, müxtəlif qitələri, siyasi mövqeləri, dini və mədəni ənənələri təmsil edən nümayəndələrin görüşdüyü beynəlxalq tədbirlərin keçirildiyi məkanlardan birinə çevrilib. Siyasi forumlardan humanitar toplantılara, mədəniyyətlərarası dialoq platformalarından idman yarışlarına, Qoşulmama Hərəkatının sammitindən BMT-nin iqlim konfransına qədər müxtəlif formatlı tədbirlərin Bakıda keçirilməsi Azərbaycanın beynəlxalq gündəlikdə özünü çoxtərəfli əməkdaşlıq platforması kimi təqdim etməsinə imkan yaradıb.
Bu prosesin əsas istiqamətlərindən biri “Bakı Prosesi”dir. Onun əsası 2008-ci ildə Azərbaycanın Avropa Şurasına üzv ölkələrin mədəniyyət nazirlərinin toplantısına İslam Əməkdaşlıq Təşkilatına üzv ölkələrin nümayəndələrini dəvət etməsi ilə qoyulub. 2009-cu ildə isə əks istiqamətdə – İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının toplantısına Avropa ölkələrinin mədəniyyət nazirləri dəvət olunub. Beləliklə, 2011-ci ildə Bakıda ilk Dünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu keçirilib. Sonrakı forumlar 2013, 2015, 2017, 2019 və 2024-cü illərdə təşkil olunub. UNESCO-nun və digər beynəlxalq qurumların tərəfdaşlığı ilə keçirilən bu tədbirlərdə mədəniyyət, dini dözümlülük, miqrasiya, gənclər, təhsil, texnologiya və sülh kimi məsələlər müzakirə edilib. 2024-cü il forumunda 100-dən çox ölkədən 700-ə yaxın iştirakçı olub. Azərbaycanın beynəlxalq tədbirlər xronikasında 2010-cu ildə keçirilən Dünya Dini Liderlərinin Sammiti də mühüm yer tutur. Bu tədbir müxtəlif dini konfessiyaların nümayəndələrinin dialoq imkanlarını genişləndirmək baxımından diqqət çəkib. Sonrakı illərdə Bakı dini və mədəni müxtəliflik, ayrıseçkiliyin qarşısının alınması və sivilizasiyalararası anlaşma kimi mövzuların müzakirə edildiyi toplantılara ev sahibliyi edib. Bu istiqamət Azərbaycanın özünü yalnız regional deyil, həm də mədəniyyətlərarası dialoq üçün əlverişli platforma kimi təqdim etməsinin əsas elementlərindən birinə çevrilib. 2011-ci ildə Bakı Beynəlxalq Humanitar Forumunun keçirilməsi də bu xəttin davamı oldu. Forumda elm, təhsil, mədəniyyət, texnologiya və humanitar əməkdaşlıqla bağlı qlobal məsələlər müzakirə edilirdi. Sonrakı illərdə forum müxtəlif ölkələrdən alimləri, siyasətçiləri, beynəlxalq təşkilatların nümayəndələrini və ictimai xadimləri bir araya gətirən platformaya çevrildi. Humanitar forumların əsas xüsusiyyəti siyasi fikir ayrılıqlarından kənarda insan, elm, mədəniyyət və sosial inkişaf məsələlərinə diqqət yetirməsi idi. Azərbaycanın beynəlxalq tədbirlər siyasətində 2012-ci il “Eurovision” Mahnı Müsabiqəsi xüsusi yer tutur. Bu, ölkənin Avropanın ən böyük televiziya-mədəniyyət tədbirlərindən birinə ev sahibliyi etməsi baxımından əhəmiyyətli hadisə idi. Eurovision kimi kütləvi mədəni tədbirlər siyasi danışıqlar platforması olmasa da, müxtəlif ölkələrin və xalqların nümayəndələrini bir məkanda birləşdirir və ev sahibi ölkənin mədəniyyətinin beynəlxalq auditoriyaya təqdim olunmasına imkan yaradır. 2015-ci ildə ilk Avropa Oyunlarının Bakıda keçirilməsi Azərbaycanın beynəlxalq tədbirlər tarixində növbəti mühüm mərhələ oldu. Avropa Oyunlarının ilk dəfə keçirilməsi və ev sahibi kimi Bakının seçilməsi Avropa idman ailəsi ilə Azərbaycan arasında əlaqələrin inkişafı baxımından diqqət çəkdi. İki il sonra, 2017-ci ildə IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının Bakıda təşkili fərqli mədəni və dini coğrafiyaları birləşdirən tədbirlərin eyni şəhərdə keçirilməsini nümayiş etdirdi. Bu iki hadisə Azərbaycanın Avropa və İslam dünyası ilə paralel əlaqələrini vurğulayan nümunələr kimi təqdim olunub. 2016-cı ildə Bakı BMT Sivilizasiyalar Alyansının VII Qlobal Forumuna ev sahibliyi etdi. Bu tədbir mədəniyyətlərarası dialoq, ekstremizm və radikallaşmanın qarşısının alınması, miqrasiya və sosial inteqrasiya kimi mövzuların beynəlxalq səviyyədə müzakirəsinə imkan yaratdı. Eyni dövrdə Bakıda müxtəlif beynəlxalq idman və mədəni tədbirlərin keçirilməsi şəhərin beynəlxalq tədbirlər xəritəsində mövqeyini daha da gücləndirdi. 2019-cu il Azərbaycanın çoxtərəfli diplomatiya tarixində xüsusi mərhələ idi. Həmin il Bakıda Qoşulmama Hərəkatının XVIII Zirvə Görüşü keçirildi və Azərbaycan təşkilata sədrlik etməyə başladı. Qoşulmama Hərəkatı inkişaf etməkdə olan ölkələrin böyük çoxtərəfli platformalarından biridir. Azərbaycanın sədrliyi dövründə təşkilatın gündəliyində beynəlxalq həmrəylik, inkişaf, pandemiya və qlobal idarəçilik məsələləri xüsusi yer tutdu.
COVID-19 pandemiyası zamanı Azərbaycanın Qoşulmama Hərəkatına sədrliyi çərçivəsində 2020-ci ildə videokonfrans formatında Təmas Qrupu Sammitinin keçirilməsi diqqət çəkdi. Tədbirdə BMT və Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı da daxil olmaqla beynəlxalq qurumların nümayəndələri iştirak etdilər. Pandemiya şəraitində bu format çoxtərəfli diplomatiyanın böhran dövründə də davam etdirilə biləcəyini göstərən nümunələrdən biri oldu.
Azərbaycanın beynəlxalq tədbirlər xəritəsində Qlobal Bakı Forumu da mühüm yer tutur. Nizami Gəncəvi Beynəlxalq Mərkəzinin təşkil etdiyi forumlar dövlət və hökumət başçılarını, keçmiş siyasi liderləri, diplomatları, alimləri və ekspertləri bir araya gətirir. Forumlarda dünya nizamının dəyişməsi, təhlükəsizlik, enerji, iqtisadiyyat, iqlim dəyişiklikləri, süni intellekt, regional münaqişələr və beynəlxalq təşkilatların gələcəyi kimi mövzular müzakirə olunur. 2025-ci ildə XII Qlobal Bakı Forumunun mövzusu “Dünya nizamını yenidən düşünmək: çağırışları imkanlara çevirmək”, 2026-cı ildə XIII Forumun mövzusu isə “Keçid dövründə dünyada parçalanmaların aradan qaldırılması” olub. Azərbaycanın qlobal gündəmdəki rolunun ən mühüm nümunələrindən biri isə 2024-cü ildə Bakıda keçirilən BMT-nin İqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyasının COP29 konfransı oldu. Konfrans 11–22 noyabr 2024-cü ildə keçirildi və BMT-nin məlumatına görə, Bakı dünyanın müxtəlif ölkələrindən nümayəndə heyətlərinin iştirak etdiyi böyük beynəlxalq iqlim diplomatiyası platformasına çevrildi. Azərbaycan hökumətinin məlumatına əsasən, tədbirdə 196 dövlətin nümayəndələri, 150-dən çox hökumətlərarası təşkilat və BMT qurumları, həmçinin minlərlə qeyri-hökumət təşkilatı iştirak edib. COP29 çərçivəsində əsas müzakirələrdən biri inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün iqlim maliyyəsinin artırılması idi. COP29-un əhəmiyyəti Azərbaycanın beynəlxalq tədbirlərə ev sahibliyi təcrübəsinin daha geniş qlobal gündəmlə birləşməsində özünü göstərdi. Burada söhbət yalnız konfransın təşkilindən deyil, müxtəlif iqtisadi imkanlara və iqlim prioritetlərinə malik dövlətlərin ümumi qərar üzərində razılığa gəlməyə çalışmasından gedirdi. Azərbaycanın COP29 sədrliyi dövründə əsas məqsədlərdən biri inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələr arasında dialoqun davam etdirilməsi kimi təqdim olunurdu. Gələn il Bakıda İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının Zirvə Görüşünün keçirilməsi fonunda da Azərbaycan daha bir mühüm tədbirə ev sahibliyi edəcək. Bütün bu xronikaya nəzər saldıqda Azərbaycanın beynəlxalq tədbirlər siyasətində bir neçə xətt aydın görünür. Birinci xətt mədəniyyətlərarası və dinlərarası dialoqdur. Bakı Prosesi və Dünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumları bu istiqamətin əsas platformalarıdır. İkinci xətt çoxtərəfli siyasi diplomatiyadır. Qoşulmama Hərəkatının Bakı sammiti və Qlobal Bakı Forumları bunun nümunələridir. Üçüncü xətt isə humanitar və qlobal problemlərin müzakirəsidir – burada Bakı Humanitar Forumu, COP29 və müxtəlif beynəlxalq konfranslar xüsusi yer tutur. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi də bu prosesdə mühüm amildir. Ölkə Avropa ilə Asiyanın kəsişməsində yerləşir və həm Avropa Şurası, həm də İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı ilə əməkdaşlıq edir. Buna görə Bakı müxtəlif siyasi, dini və mədəni məkanların nümayəndələrinin görüşə bildiyi şəhər kimi çıxış edir. Lakin beynəlxalq tədbirlərə ev sahibliyi etmək avtomatik olaraq bütün tərəflər arasında razılıq və ya siyasi nəticə yaratmır. Bu platformaların real əhəmiyyəti onların iştirakçılar arasında dialoq üçün imkan yaratması, konkret qərarların qəbuluna və uzunmüddətli əməkdaşlığa nə dərəcədə töhfə verməsi ilə ölçülür. Azərbaycanın beynəlxalq tədbirlər xronikası son onilliklərdə ölkənin xarici siyasətində çoxtərəflilik, humanitar diplomatiya, mədəniyyətlərarası dialoq və qlobal problemlərin birgə müzakirəsinə xüsusi diqqət ayrıldığını göstərir. 2008-ci ildə Bakı Prosesinin başlanmasından 2011-ci ildə Dünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumuna, 2012-ci il Eurovisiondan 2015-ci il Avropa Oyunlarına, 2017-ci il İslam Həmrəyliyi Oyunlarından 2019-cu il Qoşulmama Hərəkatının sammitinə, 2024-cü il COP29-dan 2026-cı il Qlobal Bakı Forumuna qədər uzanan bu xətt Bakının müxtəlif formatlarda beynəlxalq görüşlərin keçirildiyi məkana çevrildiyini nümayiş etdirir.
Ramil QULİYEV
