Qasım Hacıyev: “Ermənilərin alban mədəni-dini irsini saxtalaşdırması, dağıdıb məhv etməsi cinayətlərinə beynəlxalq hüquq çərçivəsində qiymət verilməlidir”
Ermənilər Azərbaycan torpaqlarını işğalda saxladıqları dövrdə tarixi-mədəni irsimizə böyük zərər vurub və saxtalaşdırma həyata keçiriblər. İşğal dövründə Qarabağ və Şərqi Zəngəzur ərazilərindəki Qafqaz Albaniyasına aid tarixi-mədəni irsin saxtalaşdırılması və məhv edilməsi cinayətlərini işləyiblər.
Ermənilər Xudavəng monastırını “Dadivank” kimi qələmə verərək alban mədəniyyətinin bu nadir incsinə qarşı amansız cinayətlər törədiblər. Bir faktı qeyd edək ki, ermənilər Xudavəng monastırında Həsən Cəlal nəslindən olan hökmdarların təsviri olan nadir freskalar, alban irsini sübut edən rəmzlər və naxışları məhv ediblər. 2023-cü ilin sentyabrında monastırı tərk edən erməni keşişlər müqəddəs Dadinin qalıqlarını da oğurlayıb aparıblar.
Alban irsinin saxtalaşdırılması və freskaların talanması faktı göz önündədir. 1993–2020-ci illərdə monastır kompleksinin işğal altında qaldığı dövrdə abidənin daxili və xarici interyerinə ciddi şəkildə qanunsuz müdaxilələr edilib, “bərpa” adı altında Qafqaz Albaniyası dövrünə aid memarlıq elementləri, naxışlar və rəmzlər dəyişdirilərək saxtalaşdırılıb. Həsən Cəlal nəslindən olan hökmdarların (knyaz Vaxtanq, Arzu xatun və oğulları) divarlardakı nadir freskaları, divar rəsmləri və qədim kitabələri işğal dövründə və xüsusilə 2020-ci ilin noyabrında erməni keşişlər ərazini tərk edərkən xüsusi üsullarla kəsilərək, qanunsuz olaraq Ermənistana daşınıb. Hətta oğurlanmış bu mədəni irs nümunələrinin bir hissəsi 2020-ci ilin dekabrında İrəvanda sərgilənib.
Kompleksin ən qədim tikilisi məhz xristianlığı təbliğ etmək üçün bura gəlmiş Həvari Dadinin məzarı üzərində ucaldılmış bazilikadır. Erməni rahiblər və keşişlər ərazini tamamilə tərk edərkən (2020-ci ilin noyabrında köç prosesi başlamış, sonrakı dövrlərdə isə fəaliyyətləri tam dayandırılmışdır) monastırdakı kilsə zənglərini, xaçdaşları və müqəddəs sayılan dini relikviyaları/qalıqları da özləri ilə birlikdə qanunsuz olaraq aparıblar.
Hazırda dünya əhəmiyyətli bu abidə Azərbaycan dövlətinin mühafizəsi altındadır və onun əsl tarixi köklərinə-Qafqaz Albaniyası irsinə qaytarılması istiqamətində Alban-Udi xristian icmasının iştirakı ilə bərpa və ziyarət prosesləri davam etdirilir.
İşğal dövründə Qarabağ və Şərqi Zəngəzur ərazilərindəki Qafqaz Albaniyasına aid tarixi-mədəni irsin saxtalaşdırılması və məhv edilməsi rəsmi Bakı və beynəlxalq ekspertlər tərəfindən geniş şəkildə sənədləşdirilmiş vandalizm faktıdır. Erməni tərəfi bu abidələrin yerli Alban xalqına və Azərbaycan tarixinə məxsusluğunu gizlətmək üçün məqsədli şəkildə fəaliyyət göstərib.
Nadir freskaların və təsvirlərin silinməsi böyük cinayətdir. Xüsusilə də Xudavəng monastır kompleksində Alban knyazı Həsən Cəlal nəslinə mənsub hökmdarların və tarixi şəxsiyyətlərin təsvir olunduğu nadir orta əsr freskalarının, divar rəsmlərinin qəsdən qaşınaraq məhv edilməsi və ya üzəri boyanaraq tamamilə silinməsi erməni saxtakarlığını ifşa edən məqamlardandır.
Alban memarlığı üçün xarakterik olan və abidələrin qədim etnik köklərini sübut edən spesifik həndəsi naxışlar, milli ornamentlər və fərqli elementlər sındırılıb.
Alban-xristian memarlığının ən bariz nümunəsi olan unikal Alban xaç daşları (xaçdaş) sökülüb, onların üzərindəki qədim alban epiqrafik yazıları silinərək erməni qriqorian kilsəsinə aid xaçlar və saxta erməni dilli yazılarla əvəz edilib.
Qafqaz Albaniyasının əsas dini və mədəni mərkəzi olan Gəncəsər monastırında da kilsənin fasadı və xarici divarlarındakı yazılar dəyişdirilib. Kompleks daxilində sərgilənən qədim kitabların çoxunun saxta olduğu, yalnız bir səhifəsinin yazılı, digər səhifələrinin isə tamamilə boş olduğu ifşa edilib.
2020-ci və 2023-cü illərdə əraziləri tərk edən erməni keşişlər və monastır rəhbərliyi abidələrin tərkib hissəsi olan qədim zəngləri, əlyazmaları və xristianlıq üçün müqəddəs sayılan bəzi reliktləri (məsələn, Müqəddəs Dadinin qalıqlarını) qanunsuz olaraq özləri ilə aparıblar.
Azərbaycan dövləti hazırda işğaldan azad edilmiş ərazilərdəki bütün dini abidələrə, o cümlədən alban-xristian irsinə aid kilsə və monastırlara tarixi ədalətin qaytarılması və onların ilkin memarlıq elementlərinin bərpa edilməsi istiqamətində sistemli tədqiqat və bərpa işləri həyata keçirir.
Tarix elmləri doktoru, professor Qasım Hacıyev baki-xeber.com-a bildirdi ki, nə Həsən Cəlalın, nə onun nəslinin, nə də ki, alban isrsinin ermənilərə heç bir aidiyyəti yoxdur. Q.Hacıyev qeyd etdi ki, bunun fakt olmasına baxmayaraq erməni keşişlər Xudavəng monastrını talayıblar və alban dini irsini mənimsəyərək Ermənistana daşıyıblar. “Ermənilər Qarabağ və Şərqi Zəngəzuru işğal altında saxladıqları dövrdə dini və mədəni abidələrimizi, kilsə və monastrlarımızı mənimsəməklə, onların guya “erməni dini-mədəni” irsi olduğunu iddia edərək öz xeyirlərinə təbliğat aparıblar, özlərini və dünya ictimaiyyətini aldatmağa çalışıblar. Amma yaxşı bilirlər ki, Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda olan xristian dövrü abidələri, kilsələr, monastrlar erməni abidəsi deyil, bu albanlara məxsusdur. Erməni alimləri bu abidələr haqqında məlumatları saxtalaşdırırlar. Gəncəsər məbədində də, Xudavəng monastrında da, Amarasda da, Ağoğlan məbədində də nadir freskaları, divar rəsmlərini, xaçları və sairi saxtalaşdırıblar. Yəni alban dini irsini qəsdən saxtalaşdırmağa səy göstəriblər və uzun müddət də buna nail olublar. Elə xristian abidəsi yoxdur ki, onun içərisində və çölündə olan xaçlara “əl gəzdirməsinlər”, o nişanələri, rəsmləri silib dəyişdirməsinlər. Hətta erməni müəllifləri özləri etiraf edirdilər ki, Gəncəsər, Amarasa məbədlərini elə şəklə salıblar onların əvvəlki görnüşündən əsər-əlamət qalmayıb. Əgər “bərpa” edirdilərsə niyə hər şeyi olduğu kimi saxlamırdılar? Həm binanın daxili və xarici, fasadı, üstünün örtük hissələri, içəridəki rəsmlər dəyişdirələrək saxtalaşdırılıb. Xaçları dəyişdirin alban-xristian xaçının əvəzinə özlərinin son dövrlərin daşları üzərində xaç işarələri çəkib onları divara yerləşdiriblər. Bunu təkcə Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda etməyiblər. Mən bu saxtakarlığı Şəmkir, Gədəbəy ərazisində də görmüşəm. Yəni haradakı alban-xristian abidələri var onlara erməni əli dəyibsə mütləq saxtalaşdırıblar. O cümlədən, Xudavəng monastrında Həsən Cəlal nəslindən olan hökmdarların təsvirlərini ermənilər mənimsəmək, erməniləşdirmək məqsədilə saxtalaşdırıblar. Yəni Həsən Cəlali nəslinin ermənilərə bağlı olduğunu “sübut etmək” üçün belə cinayətlərə əl atıblar. Halbuki, bu nəslin onlarla yaxından uzaqdan heç bir əlaqəsi yoxdur. Ermənilər bu ərazilərə dünən gəliblər.
Həsən Cəlal nəslindən olan hökmdarların təsviri olan nadir freskaların, alban irsini sübut edən rəmzlərin və naxışların məhv edilməsi böyük cinayətdir. Hesab edirəm ki, UNESCO Azərbaycana qarşı qərəzini bir kənara qoyub ermənilərin bu cinayətlərini araşdırıb ona qiymət verməlidir. Ermənilərin alban mədəni-dini irsini saxtalaşdırması, dağıdıb məhv etməsi cinayətlərinə beynəlxalq hüquq çərçivəsində qiymət verilməlidir”.
Q.Haclıyev qeyd etdi ki, Azərbaycan torpaqlarını işğaldan azad etdikdən sonra UNESCO-nun bu bölgəyə missiyasının təşkil olunması məsələsini qaldırdı, amma UNESCO hələ də azad ərazilərə gəlib çıxmayıb. “UNESCO heç vaxt gəlmədi. Gəlib hər şeyi öz gözləri ilə görsünlər. Amma gəlmirlər. Ermənilərin mədəni irs cinayətlərini ifşa etmək əvəzinə Azərbaycana qarşı saxta ittihamlar irəli sürürlər, ermənilər də onlara arxalanıb törətdikləri bu cinayətlərə görə cavab verməkdən yayınırlar. Halbuki, UNESCO və digər beynəlxalq qurumlar Ermənistan qarşısına tələb qoymalıdır ki, Azərbaycan ərazisindəki monastrlardan, xristian məbədlərindən oğurlayın Ermənistana daşıdıqları mədəni və dini irs nümunələrini Azərbaycana qaytarsınlar. Amma bunu hələ ki, etmirlər”-deyə Q.Hacıyev vurğuladı.
İradə SARIYEVA
