Ermənistanın, demək olar ki, bütün infrastrukturu, o cümlədən qaz şəbəkələri, dəmir yolları, atom elektrik stansiyası və digərləri Rusiya şirkətləri tərəfindən tikilib və ya nəzarət altında saxlanılıb. Amma son illərdə mövcud Ermənistan hakimiyyəti tamam fərqli siyasət yürütməyə, Rusiyanın infrasruktur üzərində dominantlığına son qoymağa can atır. Elə bu kontekstdə Qərblə, həmçinin Çin və Hindistan kimi ölkələrlə əməkdaşlıq genişləndirilir. İndi Ermənistanda başqa ölkələr tərəfindən ərsəyə gələn infrasruktur və digər müəssisələr görmək mümkündür. Amma belə müəssisələrin bəzilərinin təyinatı ikili xarakter daşıyır, yəni onlar regionda Qərbin kəşfiyyat məlumatlarının toplanması mərkəzi kimi çıxış edir. Bu da Rusiya və İran tərəfindən ciddi narahatlıq və narazılıqla qarşılanır.
Bir müddət əvvəl Amerikanın “Firebird” şirkəti tərəfindən inşa edilən və NVIDIA texnologiyası ilə işləyən regionun ən böyük hesablama mərkəzi Ermənistanın Kotayk vilayətinin Razdan şəhərində açıldı. Bu məlumat mərkəzinin təyinatı birmənalı deyil və ondan ABŞ-ın kəşfiyyat mqəsədilə istifadə edəcəyinə dair də məlumalar yayılır. Bu kontekstdə ABŞ üçün maraqlı olan ölkələr isə ilk növbədə Rusiya və İrandır. Amma Ermənistan bu iki ölkənin narahatlığının əbəs olduğunu, iqtisadiyyatının şaxələndirilməsi isyasətinin həyata keçirildiyini, bu məsələdə ABŞ və digər Qərb ölkələri ilə əməkdaşlıq edildiyini bildirir.
Ermənistanla ABŞ-nin qabaqcıl texnologiyalar sahəsində əməkdaşlığın əsasını 2025-ci ilin avqust ayında İrəvan və Vaşinqton arasında imzalanmış süni intellekt və yarımkeçiricilər sahəsində tərəfdaşlıq memorandumu təşkil edir. Qeyd edək ki, 2025-ci ilin noyabr ayında “Firebird” şirkəti ABŞ Ticarət Departamentindən Ermənistana qabaqcıl NVIDIA B200 sürətləndiriciləri tədarük etmək üçün ixrac lisenziyası alıb. Bu xüsusi icazə olmadan ABŞ-ın ixrac məhdudiyyətləri səbəbindən bu sinif çiplərin xaricə ixracı mümkün deyil. Məlumat mərkəzinin tutumunun 20%-i Ermənistan şirkətlərinə məxsusdur. Bu o deməkdir ki, Ermənistan komandaları əks halda xaricdə yüksək qiymətlərlə icarəyə götürülməli olan avadanlıqlara çıxış əldə edəcəklər. “Firebird” özünü Ermənistan layihəsi kimi deyil, qlobal layihə kimi təqdim edir. Ermənistanla yanaşı, prosesdə Qazaxıstan da iştirak edir. Ermənistanın “Team Telecom” və Azərbaycanın “Azer Telecom” şirkətləri arasında imzalanmış müqavilə sayəsində Ermənistan və Qazaxıstan məlumat mərkəzləri arasında məlumat ötürülməsi Azərbaycandan keçəcək. Ekspertlər qeyd edir ki, bu səviyyədə məlumat mərkəzinin tikintisi Ermənistanın enerji sisteminin imkanlarını, ətraf mühit qaydalarını və hüquqi suverenliyini sual altına alır. Layihənin 2027-ci ilin sonuna qədər proqnozlaşdırılan 300 meqavat enerji istehlakı Ermənistanın qış pik istehlakının təxminən dörddə birini təşkil edəcək. Uzunmüddətli planlar ölkənin hazırkı istehsal gücünü 2 qiqavat üstələyir. Bundan çıxış yolu kimi Ermənistan perspektivdə Azərbaycandan elektrik enerjisi idxal etməyi düşünür. Daha əvvəl Azərbaycan və Ermənistan energetika nazirliklərinin nümayəndələri Laçında ölkələr arasında elektrik enerjisinin ixracı və idxalının mümkünlüyü ilə bağlı danışıqlar aparıblar. Görüş zamanı tərəflər iki ölkənin enerji infrastrukturunun dövlət sərhədi boyunca inteqrasiyası variantlarını ətraflı araşdırıblar. Onu da xüsusi vurğulamaq lazımdır ki, “Firebird” Amerika şirkəti və NVIDIA Amerika qanunlarına tabe olduğundan, Razdandakı məlumat mərkəzi 2018-ci ildə qəbul edilən “CLOUD ACT” Qanununun təsiri altına düşür. Bu qanun ABŞ kəşfiyyat orqanlarına, serverlərin fiziki yerindən asılı olmayaraq, ev sahibi ölkənin məhkəmə orqanlarının razılığı olmadan, order və ya məhkəmə çağırışı vasitəsilə Amerika informasiya texnologiyaları korporasiyalarından məlumat tələb etməyə imkan verir. Bu o deməkdir ki, “Firebird” serverlərində emal edilən Ermənistan dövlət qurumlarının, şirkətlərinin və vətəndaşlarının məlumatlarına Ermənistan məhkəmələrinin iştirakı olmadan ABŞ-da potensial olaraq daxil olmaq mümkündür. Bu miqyaslı məlumat mərkəzi sadəcə kommersiya obyekti deyil, Rusiya və İranla həmsərhəd olan bölgədə logistika imkanlarını artıran əsl kəşfiyyat infrastrukturudur. Rusiyalı ekspert Konstantın Sokolov qeyd edir: “Qərbin Ermənistana marağı iqtisadi mülahizələrdən daha çox Cənubi Qafqazdakı mövqeyini gücləndirmək istəyindən irəli gəlir. Ermənistan Rusiyanın iqtisadi strukturuna və vahid mədəni məkanına o qədər inteqrasiya olunub ki, bu əlaqələri bir gecədə kəsmək mümkün deyil. Ölkə üçün belə bir ssenari əsl fəlakət olardı. Amma Qərb burada müxtəlif layihələrlə, o cümlədən kəşfiyyat mərkəzləri vasitəsilə mövqeyini sürətlə möhkəmləndirir. Bundan əsas narahat olmalı ölkələr isə, təbii ki, Rusiya və İrandır”.
Beləliklə, Ermənistan bundan sonra da Qərb-Rusiya-İran üçbucağı arasında geosiyasi maraq toqquşmasında əsas məkanlardan biri kimi qalacaq.
Samirə SƏFƏROVA
