Şotlandiya, Uels və Şimali İrlandiya liderləri Kardiffdə "Şinn Fein" rəhbəri Meri Lu Makdonaldla görüşərək öz müqəddəratını təyin etmək hüququ ilə bağlı birgə bəyannamə imzalamağa hazırlaşırlar. Sənəddə Böyük Britaniyanın tərkibindəki ölkələrin demokratik yollarla müstəqillik əldə etmək hüququnun tanınması məsələsinin əksini tapacağı gözlənilir.
Görüş Böyük Britaniyanın gələcək siyasi və konstitusiya quruluşu ətrafında müzakirələrin gücləndiyi dövrə təsadüf edir. Şotlandiya, Uels və Şimali İrlandiyada müstəqillik və ya daha geniş muxtariyyət tərəfdarı qüvvələrin mövqelərinin güclənməsi London üçün siyasi təzyiqi artırır.
Şotlandiyanın baş naziri Con Svinni hesab edir ki, tarixdə ilk dəfə üç ərazi müstəqillik və ya ciddi konstitusiya dəyişikliklərini müdafiə edən hökumətlər tərəfindən idarə olunur. Bu isə Böyük Britaniyanın siyasi birliyinin gələcəyi ilə bağlı sualları daha da aktuallaşdırır.
Şotlandiyanın mümkün yeni müstəqillik referendumu əsas mübahisə mövzularından biridir. Baş nazir Endi Börnem əvvəlcə referendum üçün "aydın konsensus" yaranacağı halda səsvermənin mümkünlüyünü istisna etməsə də, sonradan növbəti ümumi seçkilərədək belə referendumun gündəmdə olmayacağını bildirib. London hökuməti hazırda Şotlandiyada referendum üçün kifayət qədər ictimai dəstəyin olmadığını bildirir.
Şimali İrlandiya məsələsində isə 1998-ci il Belfast Sazişi əsas hüquqi çərçivə olaraq qalır. Əhalinin əksəriyyətinin İrlandiya ilə birləşməni dəstəklədiyinə dair əsas yaranarsa, statusla bağlı referendum keçirilə bilər. Donald Trampın vahid İrlandiyanı arzuladığını bildirməsi də məsələyə beynəlxalq diqqəti artırıb.
Zirvədə iqtisadiyyat, enerji, Avropa ilə münasibətlər və beynəlxalq əməkdaşlıq da müzakirə olunacaq. İştirakçılar Avropa ilə daha sıx əlaqələri dəstəkləməyi planlaşdırır. Müstəqillik halında Şotlandiya və Uelsin Aİ-yə üzvlük niyyətində olduğu, Şimali İrlandiyanın isə İrlandiya ilə birləşəcəyi təqdirdə Aİ məkanında qalacağı vurğulanır.
Ümumilikdə, toplantı təkcə üç region arasında əməkdaşlıq platforması deyil, həm də Böyük Britaniyanın gələcək ərazi-siyasi quruluşu, mümkün yeni müstəqillik referendumları və Londonun mərkəzi hakimiyyətinin səlahiyyətləri üzərində təzyiqin artması baxımından mühüm siyasi hadisə kimi qiymətləndirilir.
Bu proseslər fonunda Donald Trampın Böyük Britaniyanın daxili siyasi və ərazi bütövlüyü məsələlərinə münasibəti diqqət çəkir. Trampın Malvin adaları məsələsində əvvəlki kimi Britaniyanı dəstəkləməyəcəyini bildirməsi, həmçinin İrlandiya ilə bağlı vahid İrlandiya ideyasını açıq şəkildə müsbət qarşılaması Britaniyanın mümkün parçalanması prosesinə ABŞ-ın müəyyən siyasi təsir niyyətinin göstəricisi sayıla bilərmi? Eyni zamanda, Körfəz ölkələri ilə İran arasında Hörmüz boğazı ilə bağlı bu həftə keçirilməsi planlaşdırılan danışıqların təxirə salınmasında ABŞ-ın hər hansı rolu və ya təsiri olubmu?
Xaqani Cəfərli: "Yeni Reyqan-Tetçer ittifaqı yaranmır və bu, Vaşinqtonla Londonun münasibətlərinə mənfi təsir edir"
Politoloq Xaqani Cəfərli "Bakı-Xəbər" qəzetinə müsahibəsində ABŞ və Böyük Britaniya arasında son dövrlərdə müşahidə olunan fikir ayrılıqlarının dərinləşməsinin iki ölkənin münasibətlərinə təsir etdiyini bildirib.
Politoloqun sözlərinə görə, ABŞ Prezidenti Donald Trampın vahid İrlandiya ideyasına münasibət bildirməsi və Malvin adaları məsələsində əvvəlki kimi Britaniyanı dəstəkləməyəcəyini açıqlaması Vaşinqtonun bir sıra məsələlərdə Londonun mövqeyindən fərqli siyasət yürütmək niyyətində olduğunu göstərir. O qeyd edib ki, bu yanaşma təsadüfi deyil və ABŞ siyasi dairələrində uzun müddətdir mövcud olan müəyyən baxışlarla əlaqəlidir.
Xaqani Cəfərli hesab edir ki, Vaşinqtonda bəzi rəy liderləri və onların təsirində olan siyasətçilər ABŞ-ın formal olaraq çoxdan müstəqil dövlət olmasına baxmayaraq, xarici siyasətdə hələ də müəyyən mənada Böyük Britaniyanın siyasi xəttinin təsiri altında qaldığını düşünürlər. Onların fikrincə, ABŞ daha müstəqil və Britaniyanın maraqlarından fərqlənən xarici siyasət yürütməlidir. Politoloq Donald Trampın da bu yanaşmadan təsirləndiyinin açıq şəkildə göründüyünü vurğulayıb.
Onun sözlərinə görə, Vaşinqtonla London arasında fikir ayrılıqlarının siyasi səbəbləri də var. Son illərdə iki ölkədə hakimiyyətdə olan siyasi qüvvələrin fərqli olması münasibətlərə təsirsiz ötüşməyib. ABŞ-da demokratlar hakimiyyətdə olduğu dövrdə Böyük Britaniyada mühafizəkarlar, ABŞ-da respublikaçılar hakimiyyətə gəldikdən sonra isə Britaniyada leyboristlər iqtidara gəlib. Xaqani Cəfərli bu siyasi fərqliliyin iki ölkənin xarici siyasət və beynəlxalq məsələlərə yanaşmalarında müəyyən ziddiyyətlər yaratdığını bildirir.
Politoloq bu vəziyyəti tarixi müqayisə ilə izah edərək deyib: "Obrazlı desək, yeni Reyqan-Tetçer ittifaqı yaranmır və bu, Vaşinqtonla Londonun münasibətlərinə mənfi təsir edir". Onun fikrincə, ABŞ və Böyük Britaniya arasında əvvəlki dövrlərdə olduğu kimi güclü siyasi ideoloji yaxınlığın olmaması, xüsusilə beynəlxalq təhlükəsizlik və geosiyasi məsələlərdə özünü göstərir.
Xaqani Cəfərli Körfəz ölkələri ilə İran arasında Hörmüz boğazı ilə bağlı bu həftə keçirilməsi planlaşdırılan danışıqların təxirə salınmasında ABŞ-ın roluna dair isə hazırda bunu təsdiq və ya inkar edən ciddi məlumatın olmadığını bildirib. Onun sözlərinə görə, görüşün təxirə salınmasında İranın mövqeyi və güzəştə getməməsi də mühüm rol oynayıb.
Politoloq qeyd edib ki, İranla dialoq qurmağa çalışan Körfəz ölkələrinin bəziləri Tehranla diplomatik münasibətlərə malik deyil. Eyni zamanda İranın bu münasibətlərin normallaşdırılmasında nə dərəcədə maraqlı olduğu da sual doğurur. Bu baxımdan tərəflər arasında danışıqların aparılması üçün siyasi zəminin formalaşması asan deyil.
Onun fikrincə, digər mühüm məsələ İranın Yaxın Şərqdəki siyasətidir. Tehran regionda, husilər də daxil olmaqla, müxtəlif qüvvələr üzərindən təsir imkanlarını qorumağa çalışır. Bu isə Körfəz ölkələrinin İranla bağlı təhlükəsizlik narahatlıqlarını artırır və dialoqun praktiki nəticələr verməsini çətinləşdirir.
Xaqani Cəfərli hesab edir ki, Körfəz ölkələri ilə İran arasında planlaşdırılan görüşün təxirə salınmasını yalnız ABŞ-ın mümkün təsiri ilə izah etmək düzgün olmaz. Hazırkı mərhələdə daha real səbəblər İranın güzəştsiz mövqeyi, bəzi Körfəz ölkələri ilə Tehran arasında diplomatik münasibətlərin olmaması və regionda qarşılıqlı etimadın aşağı səviyyədə qalmasıdır. ABŞ-ın prosesə təsiri ehtimalını tamamilə istisna etmək mümkün olmasa da, bunu təsdiqləyən ciddi faktlar ortaya çıxmayıb.
Dəniz NƏSİRLİ
