Məlum olduğu kimi, Dallasda keçirilən Respublikaçılar Partiyasının seçki kampaniyası qurultayında Donald Tramp amerikalılara səxavətli bonus vəd etdi: Respublikaçılar seçkilərdə qalib gələrsə, hər kəsə 5000 dollar.
3 noyabrda ABŞ-da Konqres seçkiləri keçiriləcək. Bu seçkilər aralıq seçki adlanır, çünki prezidentlik müddətinin yarısına düşür. Konqres seçkiləri mahiyyət etibarilə prezident üçün bir sınaqdır: əgər onun partiyası qalib gələrsə, bu, ictimaiyyətin onun seçdiyi siyasi və sosial-iqtisadi siyasəti dəstəkləməsi deməkdir. Rəqib partiya qalib gələrsə, prezident öz proqramını həyata keçirməkdə ciddi çətinliklərlə üzləşə bilər. Tarixən aralıq seçkilərdə rəqib partiya tez-tez daha çox səs qazanır. Bundan əlavə, amerikalılar arasında Konqres seçkilərinə maraq prezident seçkilərinə nisbətən həmişə daha aşağı olur. Trampın tənqidçiləri hesab edirlər ki, o, amerikalıları pul təşviqi ilə cəlb etməyə çalışır: siyasi tale təhlükədə olduqda hər səs vacibdir. ABŞ-da Konqres qanunverici orqandır və səlahiyyətləri prezidentin səlahiyyətləri ilə bərabərdir. Konqres, məsələn, müəyyən bir təşəbbüs üçün vəsaiti saxlamaqla, həm birbaşa, həm də dolayı yolla bir çox prezident hərəkətlərini nəzərdən keçirmək, məhdudlaşdırmaq və hətta bloklamaq imkanına malikdir. Konqresin əsas vasitələrindən biri federal büdcə üzərində nəzarətdir. Əgər Konqresdəki əksəriyyəti prezidentin partiyası - Trampın vəziyyətində Respublikaçılar Partiyası - təmsil edirsə, prezident planlarını həyata keçirməkdə daha az maneə ilə üzləşir. Əksəriyyət rəqib partiya tərəfindən təmsil olunursa, prezident faktiki olaraq əhəmiyyətli dəstəyi itirir və onun təkliflərinin hər hansı biri bloklana və vəzifəsinin qalan iki ilində həyata keçirilməyə bilər. Tramp hər bir yetkin amerikalıya 5000 dollar ödəniş vəd etsə də, reallıq o qədər də aydın deyil. Əvvəla, ölkədə yaşayan ABŞ vətəndaşı olmayanlar ödənişi almayacaqlar. "Varlı amerikalılar" tərifinə düşənlər də, yəqin ki, bonusa ümid etməməlidirlər. Tramp ödənişin yalnız ABŞ daxilində xərclənə biləcəyini vurğuladı. ABŞ-da təxminən 240 milyon yetkin insan var. Bunlardan təxminən 10-15%-i varlı hesab olunur, yəni onların gəlirləri orta səviyyədən yuxarıdır. Bu o deməkdir ki, 204 ilə 216 milyon arasında ABŞ sakini Trampın ödəniş etməsi halında ondan ödəniş ala bilər. Trampın elan etdiyi ödənişi almaq üçün əsas şərt Respublikaçılar Partiyasının Konqresin hər iki palatasında, yəni Senatda və Nümayəndələr Palatasında qələbə qazanmasıdır. Ödənişi almaq üçün əsas şərt əslində Konqresin təsdiqidir.
Tramp amerikalılara birdəfəlik ödəniş olaraq bir trilyon dollardan çox böyük məbləğ vəd etmişdi. Bu, ABŞ büdcəsinə ciddi zərbədir, çünki onun kəsiri artıq 1,8 trilyon dollardır və dövlət borcu 40 trilyon dolları keçib. Trampın təşəbbüsünü maliyyələşdirmək üçün bir neçə variant varş. Bura ilk növbədə tarif müharibəsi gəlirləri daxildir. Trampın çıxışından sonra vitse-prezident Ceyms Vens “Fox News”a verdiyi müsahibədə bildirib ki, bu məqsədlə onlarla ölkəyə tətbiq edilən tariflərdən əldə edilən gəlirlərdən "dividendlər" ödənilə bilər. Lakin 2025-ci ilin oktyabrından 2026-cı ilin iyuluna qədər olan doqquz ay ərzində tariflər Amerikaya 154,5 milyard dollar gətirdi ki, bu da vəd edilmiş məbləği ödəmək üçün lazım olandan 6,5 dəfə azdır. Amma hökumət istiqrazlar buraxaraq da vəd edilən pulu ödəyə bilər. Dövlət proqramları və ya federal xərclər üçün maliyyələşdirmənin azaldılması ilə də bunu etmək mümkündür. Trilyon dollar tapmağın yolları var, lakin onların hər biri ABŞ iqtisadiyyatı üçün ciddi nəticələrə səbəb ola bilər.
Trampın hər bir amerikalıya 5000 dollar vermək vədi tamamilə qanunidir və seçici rüşvətxorluğu təşkil etmir. Birincisi, bu, sadəcə bir vəddir, ikincisi isə Respublikaçılara səs verməyi təşviq etmir. Tramp deyir ki, kimə səs verməsindən asılı olmayaraq, hər kəs dividend alacaq. ABŞ-da kimin kimi dəstəklədiyini bilmək mümkün deyil, çünki səsvermə gizlidir. Bir az fərqli ifadə seçicinin səsinə təsir edə biləcək ödəniş təkliflərini qadağan edən federal qanunu pozmuş olardı. Sadə dillə desək, Trampın 5000 dollar dividend vədi, məsələn, partiyası qalib gələrsə, yeni yollar tikəcəyinə söz verən bir liderin vədi ilə müqayisə edilə bilər. Orta gəlirli bir amerikalı üçün 5000 dollar təxminən bir aylıq əmək haqqına bərabərdir - bu, əsas ehtiyaclardan daha çoxunu ödəyə bilən rahat və xoş bir məbləğdir. Dallasda keçirilən Respublikaçıların Milli Konqresində iştirak edən Tramp tərəfdarları prezidentin ödəniş barədə açıqlamasını böyük coşğu ilə qarşıladılar, lakin vəsaitin haradan gələ biləcəyini izah etməyə çalışan Ceyms Vens sosial mediada tənqidlə qarşılandı. Vitse-prezident reallıqdan tamamilə uzaq olmaqda və büdcədə bu cür vəsaitlərin olmadığını başa düşməməkdə ittiham olunur. Lakin hətta maliyyə eksperti Steysi Conson da daxil olmaqla, Trampın vədinə inananları belə, gələcək ödənişlərə etibar edərək, hələlik borc almaqdan çəkinməyə çağırırlar, çünki onların reallaşma ehtimalı olduqca aşağıdır. Vəd edilmiş dividendlər böyükdür, lakin görünməmiş deyil. ABŞ Hökumətinin Hesabatlılıq Ofisinin məlumatına görə, 2020-2021-ci illərdə koronavirus pandemiyası dövründə amerikalılara COVID-19-un nəticələri ilə mübarizə aparmaq üçün 931 milyard dollar ödənilib. Bu sosial yardım həmin dövrdə görünməmiş 18% və ya 4 trilyon dollar artan milli borcun artırılması hesabına maliyyələşdirilib. Trampın həqiqətən də divident ödəməsi ehtimalı var. Lakin bunun baş verməsi üçün, birincisi, Respublikaçılar Partiyası Konqresdə çoxluq qazanmalı, ikincisi, Konqres həm federal büdcəyə, həm də milli borclara mənfi təsir göstərəcək əhəmiyyətli bir ayırmanı təsdiqləməlidir. Bununla yanaşı, seçki vədinin sadəcə bir vəd olaraq qalması da mümkündür. Axı, üçüncü müddətə namizəd ola bilməyən Trampın sözündən dönməklə itirəcəyi bir şey yoxdur.
Samirə SƏFƏROVA
