BTC-nin 1 milyon barellik gücü Azərbaycan üçün yeni gəlir və tranzit imkanları yaradacaq
Türkiyənin Bakı–Tbilisi–Ceyhan (BTC) neft kəmərinin gündəlik ötürücülük imkanlarından daha geniş istifadə olunması ilə bağlı təklifi Azərbaycanın enerji siyasəti baxımından yeni imkanlar yarada bilər. Hazırda kəmərlə gündə təxminən 500–600 min barel neft nəql olunur. Türkiyə isə bu göstəricinin 1 milyon barelə çatdırılmasını və kəmərin layihə gücünə daha yaxın səviyyədə işlədilməsini istəyir. Türkiyənin energetika naziri Alparslan Bayraktar da bu məsələnin Azərbaycanla müzakirə edildiyini açıqlayıb.
BTC-nin daha yüksək yüklənməsi ilk baxışdan Azərbaycanın neft ixracının artırılması kimi qiymətləndirilə bilər. Lakin məsələnin iqtisadi əhəmiyyəti bundan daha genişdir. Çünki Azərbaycanın öz neft hasilatının uzunmüddətli perspektivdə əvvəlki səviyyələrdə qalacağına zəmanət yoxdur. Buna görə də kəmərin 1 milyon barellik potensialının reallaşdırılması üçün əsas istiqamətlərdən biri Xəzərin şərq sahilində yerləşən ölkələrin neftinin Azərbaycan üzərindən dünya bazarlarına çıxarılmasıdır.
Hazırda BTC ilə əsasən Azərbaycanın Azəri–Çıraq–Günəşli yataqlarından hasil olunan neft, Şahdəniz kondensatı və SOCAR-ın nefti nəql edilir. Eyni zamanda Qazaxıstan və Türkmənistan kimi Xəzəryanı ölkələrin nefti də bu marşrutdan istifadə edir. 2025-ci ildə BTC ilə 27,18 milyon ton neft nəql olunması və bunun 84,8 faizinin Azərbaycan, 15,2 faizinin isə tranzit neft olması göstərir ki, kəmərin tranzit potensialının daha da genişləndirilməsi üçün kifayət qədər imkan mövcuddur.
Burada Azərbaycanın əsas üstünlüyü ondan ibarətdir ki, ölkə yalnız öz neftini ixrac edən tərəf olmaqdan çıxaraq Xəzər hövzəsinin enerji resurslarının beynəlxalq bazarlara daşınmasında mühüm tranzit mərkəzinə çevrilə bilər. Xüsusilə Qazaxıstan neftinin BTC vasitəsilə daha böyük həcmdə nəql edilməsi Azərbaycanın regional enerji xəritəsində əhəmiyyətini artırar. Mərkəzi Asiyanın enerji resurslarının Xəzər dənizi üzərindən Azərbaycan ərazisinə, oradan isə Aralıq dənizinə çıxarılması həm ixrac marşrutlarının şaxələndirilməsinə, həm də region ölkələrinin Rusiya marşrutlarından asılılığının müəyyən qədər azalmasına xidmət edə bilər.
Azərbaycan üçün bunun birbaşa iqtisadi nəticəsi tranzit gəlirlərinin artması olacaq. Kəmərdən keçən hər əlavə neft həcmi nəqliyyat və tranzit xidmətlərindən əlavə gəlir formalaşdırır. Bununla yanaşı, Ələt limanı, dəmir yolu, avtomobil yolları və digər logistika infrastrukturu da əlavə yüklərdən faydalana bilər. Beləliklə, BTC-nin daha yüksək yüklənməsi yalnız bir boru kəmərinin gəlirlərinin artması ilə məhdudlaşmır, bütövlükdə Azərbaycanın tranzit-logistika sektorunun inkişafına stimul verə bilər.
Bununla belə, 1 milyon barellik göstəriciyə çatmaq üçün yalnız siyasi razılaşma kifayət etmir. Kəmərin real texniki imkanlarının, nasos stansiyalarının, boru kəməri sisteminin və digər infrastruktur elementlərinin bu həcmdə davamlı nəqli təmin edib-etmədiyi ayrıca qiymətləndirilməlidir. Əgər əlavə investisiya tələb olunursa, onun maliyyələşdirilməsi məsələsi də ön plana çıxır.
Azərbaycan üçün burada əsas prinsip izafi gəlirlə əlavə xərc arasındakı nisbətin qorunması olmalıdır. Əgər BTC-nin gücünün artırılmasına böyük investisiya qoyulacaqsa, həmin sərmayənin nə qədər müddətə geri qayıdacağı və Azərbaycanın bundan nə qədər əlavə gəlir əldə edəcəyi əvvəlcədən hesablanmalıdır. Xüsusilə əlavə güc əsasən Mərkəzi Asiya neftinin tranzitinə xidmət edəcəksə, bütün maliyyə yükünün Azərbaycanın üzərinə düşməsi iqtisadi baxımdan əsaslandırılmış yanaşma olmaz. Bu xərclərin kəmərin operatoru, iştirakçı şirkətlər, tranzitdən istifadə edən neft hasilatçıları və digər maraqlı tərəflər arasında bölüşdürülməsi daha məntiqli görünür.
Digər mühüm məsələ uzunmüddətli neft bazarının perspektividir. Dünyada enerji keçidi sürətləndikcə neftə olan tələbin gələcək dinamikası ilə bağlı qeyri-müəyyənlik artır. Buna görə də BTC-nin ötürücülük imkanlarının genişləndirilməsi uzunmüddətli müqavilələr və real tranzit həcmləri ilə təmin olunmalıdır. Sadəcə kəmərin texniki olaraq 1 milyon barel ötürə bilməsi onun hər gün bu həcmdə neftlə doldurulacağı anlamına gəlmir.
Bu baxımdan Azərbaycan üçün ən optimal model yalnız kəmərin maksimum gücə çatdırılması deyil, həmin gücün iqtisadi baxımdan davamlı şəkildə təmin edilməsidir. Əgər Qazaxıstan, Türkmənistan və digər Xəzər hövzəsi ölkələrindən kifayət qədər uzunmüddətli neft həcmləri cəlb edilərsə, BTC-nin yüklənməsinin artırılması Azərbaycanın tranzit strategiyası üçün ciddi nəticələr verə bilər. Əks halda böyük investisiyalar hesabına yaradılan əlavə gücün tam istifadə olunmaması riski yaranır.
Əslində BTC məsələsinə yalnız neft kəməri kimi yanaşmaq düzgün olmaz. Bakı–Tbilisi–Ceyhan xətti Azərbaycanın Xəzər ilə Avropa arasında yaratdığı enerji və nəqliyyat bağlantılarının mühüm hissəsidir. Kəmərin daha çox tranzit nefti qəbul etməsi Azərbaycanın regional enerji dəhlizlərindəki rolunu gücləndirə və ölkəni Mərkəzi Asiya enerji resurslarının Qərb bazarlarına çıxarılmasında əsas qovşaqlardan birinə çevirə bilər.
Bu səbəbdən Azərbaycanın əsas qazancı yalnız öz neftinin satışından əldə edilən gəlirin artması deyil. Daha böyük strateji qazanc Xəzərin şərq sahilindəki resursların Azərbaycan ərazisindən keçməklə dünya bazarlarına çıxarılmasından formalaşan davamlı tranzit gəlirləri, logistika imkanları və geoiqtisadi üstünlüklər ola bilər. BTC-nin 1 milyon barellik potensialının reallaşdırılması məhz bu baxımdan Azərbaycanın enerji ixracatçısından regional enerji tranzit mərkəzinə çevrilməsini daha da sürətləndirə bilər.
Akif NƏSİRLİ
