ABŞ konqresmeni Abraham Hamade Ermənistanla Azərbaycan arasında sülh prosesinin gözləniləndən daha sürətlə irəlilədiyini və yekun sülh sazişinin Donald Trampın hazırkı prezidentlik müddəti başa çatmadan, hətta daha tez imzalana biləcəyini düşünür.
Hamade TRIPP marşrutunu yalnız nəqliyyat və iqtisadi layihə deyil, Azərbaycan və Ermənistanı siyasi, diplomatik və iqtisadi baxımdan bir-birinə bağlayacaq strateji təşəbbüs kimi qiymətləndirir. Onun fikrincə, layihə Azərbaycanı Ermənistan ərazisindən Naxçıvanla birləşdirəcək və Orta Asiya–Xəzər–Cənubi Qafqaz–Türkiyə–Avropa xəttində yeni nəqliyyat və ticarət imkanları yaradacaq.
Konqresmenin mövqeyinə görə, TRIPP-in reallaşması Cənubi Qafqazda ABŞ-ın mövqelərini gücləndirəcək, Rusiyanın təsirini zəiflədəcək və bölgəyə Qərb sərmayələrinin cəlb olunmasını sürətləndirəcək. O, Rusiyanın layihə ilə bağlı təhlükəsizlik və hərbi baza iddialarını “dezinformasiya” kimi qiymətləndirir.
Hamade, həmçinin, ABŞ-ın Cənubi Qafqazdakı rolunun yalnız Tramp administrasiyası ilə məhdudlaşmayacağını, bu siyasətin Konqresdə həm demokratlar, həm də respublikaçılar arasında dəstək qazana biləcəyini bildirir.
Zəngəzur dəhlizi çərçivəsində neft və qaz kəmərlərinin çəkilməsi nəzərdə tutulursa, bu infrastrukturun əsas məqsədi nə olacaq və həmin kəmərlər Azərbaycanın enerji resurslarının Naxçıvana, Türkiyəyə və Avropa bazarlarına daşınması baxımından hansı strateji əhəmiyyət daşıya bilər?
Abutalıb Səmədov: “Alternativ qaz xəttinin olması Gürcüstanı da daha məsuliyyətli davranmağa məcbur edə bilər”
Politoloq Abutalıb Səmədov məsələ ilə bağlı “Bakı-Xəbər” qəzetinə müsahibəsində bildirib ki, Zəngəzur dəhlizi yalnız dəmir yolu və avtomobil yolundan ibarət olmayacaq. Onun sözlərinə görə, dəhliz boyunca müxtəlif kommunikasiya xətlərinin, o cümlədən elektrik və fiberoptik kabellərinin, gələcəkdə isə neft və qaz kəmərlərinin çəkilməsi perspektivi mövcuddur.
Politoloq qeyd edib ki, hazırda neft və qaz kəmərlərinin çəkilməsi ilə bağlı konkret razılaşma yoxdur. Bunun üçün ilk növbədə Azərbaycanla Ermənistan arasında müvafiq razılaşmalar əldə edilməli, eyni zamanda Ermənistanın qaz tələbatı və Azərbaycanın gələcək ixrac imkanları dəqiq qiymətləndirilməlidir. Əgər Azərbaycan qazının potensial alıcıları yaranarsa və onlar yeni kəmərin maliyyələşdirilməsində iştirak etməkdə maraqlı olarsa, belə bir layihənin reallaşması mümkündür. Hazırda isə bu məsələ daha çox ideya səviyyəsindədir.
Abutalıb Səmədovun sözlərinə görə, Azərbaycan ötən il 25,2 milyard kubmetr qaz ixrac edib və bunun 12,8 milyard kubmetri Avropanın 12 ölkəsinə çatdırılıb. Hazırda mövcud imkanlardan yüksək səviyyədə istifadə olunsa da, ölkənin əlavə qaz potensialı var. Yeni yataqların istismara verilməsi gələcəkdə Azərbaycanın həm Avropaya, həm də digər bazarlara qaz ixracını artırmasına imkan yarada bilər.
“Bu baxımdan Zəngəzur dəhlizindən qaz kəmərinin çəkilməsi Azərbaycan, Ermənistan və Avropa üçün mühüm əhəmiyyət daşıya bilər. İlk növbədə isə Naxçıvanın Azərbaycandan birbaşa qaz almasına imkan yaranar. Bu, Naxçıvanın enerji təminatının şaxələndirilməsi baxımından mühüm addım olar”, – deyə politoloq bildirib.
Onun fikrincə, Ermənistan üçün də belə bir qaz kəmərinin yaradılması strateji əhəmiyyət daşıyır. Hazırda Ermənistanın qaz bazarında Rusiyadan asılılığı yüksəkdir və ölkə ildə təxminən 2,2–2,5 milyard kubmetr Rusiya qazı alır. Rusiya ilə münasibətlərdə yaranacaq hər hansı problem, o cümlədən qiymət artımı və ya tədarükün məhdudlaşdırılması Ermənistan üçün ciddi iqtisadi risk yarada bilər.
Politoloq hesab edir ki, Ermənistanın Rusiya qazından tam və ya qismən imtina etməsi halında alternativ mənbələrə ehtiyacı yaranacaq və coğrafi baxımdan ən yaxın potensial mənbələrdən biri Azərbaycan ola bilər. Lakin hazırda bunun üçün həm infrastruktur, həm də qaz resursları baxımından müəyyən məhdudiyyətlər mövcuddur.
“Hazırda Azərbaycanın Ermənistana qaz satması üçün boru infrastrukturu yoxdur. Azərbaycan maye qaz ixrac edən ölkə də deyil. Bundan başqa, ölkənin mövcud qaz balansında Ermənistana əlavə həcmdə qaz ayırmaq imkanları məhduddur. Lakin gələcəkdə yeni yataqların istismara verilməsi əlavə qaz hasilatına imkan yaradacaq. Bu isə Ermənistan üçün Azərbaycan qazını alternativ mənbə kimi nəzərdən keçirməyə şərait yarada bilər”, – deyə Səmədov vurğulayıb.
Politoloq əlavə edib ki, Zəngəzur dəhlizindən keçəcək qaz kəməri Azərbaycanın Avropaya qaz ixrac imkanlarını da genişləndirə bilər. Onun fikrincə, alternativ ixrac marşrutlarının yaranması Azərbaycanın enerji siyasəti baxımından mühüm üstünlükdür.
“Azərbaycanın Avropaya qaz ixracında əsas marşrut Gürcüstan ərazisindən keçir. Gürcüstanla Azərbaycan arasında münasibətlər ümumilikdə yaxşı olsa da, zaman-zaman müəyyən problemlər yaranır. Alternativ qaz xəttinin olması isə Azərbaycanın tranzit imkanlarını artırmaqla yanaşı, Gürcüstanı da daha məsuliyyətli davranmağa məcbur edə bilər”, – deyə politoloq bildirib.
Abutalıb Səmədov neft kəməri məsələsinin isə qaz kəmərindən fərqli olduğunu deyib. Onun sözlərinə görə, Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) neft kəmərinin illik ötürücülük qabiliyyəti 58,4 milyon ton, gündəlik potensialı isə 1,2 milyon barel (160 min ton) təşkil edir. Hazırda Azərbaycan bu gücün təxminən yarısından istifadə edir və ölkənin neft ixracı əvvəlki illərlə müqayisədə azalır.
“Bu şəraitdə Azərbaycandan yalnız öz neftinin ixracı üçün ikinci böyük neft kəmərinin çəkilməsinə nə dərəcədə ehtiyac olduğu və belə bir layihəni kimin maliyyələşdirəcəyi ciddi müzakirə mövzusudur. Düşünmürəm ki, Azərbaycan Bakı-Tbilisi-Ceyhan layihəsində olduğu kimi yeni kəmərin bütün maliyyə yükünü öz üzərinə götürmək istəsin”, – deyə politoloq qeyd edib.
Bununla belə, Səmədov hesab edir ki, gələcəkdə Zəngəzur dəhlizindən keçən neft kəməri Mərkəzi Asiya ölkələri üçün də əhəmiyyətli ola bilər. Hazırda Qazaxıstan və Türkmənistanın müəyyən həcmdə neftinin Bakı-Tbilisi-Ceyhan vasitəsilə dünya bazarlarına çıxarıldığını xatırladan politoloq gələcəkdə bu həcmlərin artmasının mümkün olduğunu bildirib.
Onun fikrincə, belə bir kəmər Azərbaycanın tranzit ölkə kimi əhəmiyyətini daha da yüksəldə bilər. Zəngəzur dəhlizi yalnız Azərbaycan məhsullarının və enerji resurslarının xarici bazarlara çıxarılması üçün deyil, həm də Mərkəzi Asiya ölkələrinin, Çin və digər dövlətlərin Avropa ilə əlaqələrinin gücləndirilməsi baxımından mühüm marşruta çevrilə bilər.
Politoloq hesab edir ki, dəhliz boyunca dəmir yolu, avtomobil yolu, enerji və digər kommunikasiya xətlərinin yaradılması Azərbaycanın həm Cənubi Qafqazda, həm də bütövlükdə regionda iqtisadi və geosiyasi çəkisini artıracaq.
“Zəngəzur dəhlizi Azərbaycan və Ermənistanla yanaşı, Mərkəzi Asiya dövlətləri, Çin və digər ölkələr üçün də böyük əhəmiyyət daşıyan beynəlxalq nəqliyyat marşrutudur. Dəhliz nə qədər tez fəaliyyətə başlasa, ondan istifadə edəcək ölkələrin iqtisadi maraqları da bir o qədər sürətlə reallaşacaq. Burada həm dəmir yolu və avtomobil yollarının, həm də gələcəkdə boru kəmərləri və digər kommunikasiya vasitələrinin yaradılması nəzərdə tutula bilər”, – deyə Abutalıb Səmədov bildirib.
Politoloqun sözlərinə görə, bu prosesin sürətləndirilməsində region ölkələri ilə yanaşı, beynəlxalq aktorların da marağı var. O, Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı üzərinə öhdəlik götürən ABŞ-ın prosesin reallaşmasına töhfə verəcəyinə və işlərin ləngiməyəcəyinə ümid etdiyini bildirib.
Dəniz NƏSİRLİ
