Azərbaycanda maliyyə icarəsi, yəni lizinq bazarında yeni tənzimləmə mexanizminin tətbiqi nəzərdə tutulur. Maliyyə icarəsi sahəsində fəaliyyət göstərmək istəyən təşkilatlar Azərbaycan Mərkəzi Bankında yaradılacaq xüsusi reyestrdə qeydiyyatdan keçməli olacaqlar. Qanunvericilikdə artıq “lizinq təşkilatı”, “maliyyə icarəsi” və digər müvafiq anlayışlar müəyyənləşdirilib. Təşkilatın adında bu ifadələrdən istifadə olunursa, həmin qurum yalnız reyestrdə qeydiyyatdan keçdikdən sonra fəaliyyət göstərə biləcək. Eyni zamanda, maliyyə icarəsi ilə yalnız hüquqi şəxslər məşğul ola biləcəklər.
Yeni qaydanın mahiyyəti lizinq şirkətlərinə sadəcə əlavə inzibati tələb qoyulmasından ibarət deyil. Əsas məqsəd lizinq bazarını vahid hüquqi çərçivəyə salmaq, bu sahədə kimin fəaliyyət göstərdiyini müəyyənləşdirmək, nəzarəti gücləndirmək və istehlakçı ilə investorların hüquqlarını daha yaxşı qorumaqdır.
Əvvəllər maliyyə icarəsi ilə məşğul olan bütün subyektlər vahid xüsusi qeydiyyat və nəzarət mexanizminə daxil deyildi. Şirkət kommersiya hüquqi şəxsi kimi fəaliyyət göstərə, eyni zamanda lizinq xidmətləri göstərə bilirdi, lakin onun lizinq fəaliyyəti bank və ya bank olmayan kredit təşkilatlarında olduğu kimi ayrıca nəzarət rejiminə düşmürdü. Bu isə bazarda hüquqi status və məsuliyyət baxımından müəyyən boşluqlar yaradırdı. Yeni reyestrin əsas funksiyalarından biri məhz bu boşluğu aradan qaldırmaqdır.
Qaydanın ilk faydası dövlət üçün olacaq. Mərkəzi Bank bazarda hansı şirkətlərin lizinq fəaliyyəti göstərdiyini, onların hüquqi statusunu və müəyyən edilmiş tələblərə uyğunluğunu daha sistemli şəkildə izləyə biləcək. Beləliklə, lizinq bazarının həcmi, iştirakçıları və riskləri barədə daha dolğun informasiya formalaşacaq və nəzarət imkanları genişlənəcək.
İkinci mühüm istiqamət istehlakçıların müdafiəsidir. Lizinq sadəcə əmlakın icarəyə verilməsi deyil, avtomobil, avadanlıq, texnika və digər aktivlərin uzunmüddətli maliyyələşdirilməsini əhatə edən maliyyə münasibətidir. Müştəri üçün əsas məsələlərdən biri xidmət aldığı şirkətin qanuni fəaliyyət göstərib-göstərmədiyini və hansı hüquqi çərçivədə işlədiyini bilməkdir. Reyestr bu baxımdan şəffaflığı artıraraq “kimlə müqavilə bağlayıram?” sualına daha aydın cavab verməyə imkan yaradacaq.
Yeni mexanizm lizinq təşkilatlarının özləri üçün də müəyyən üstünlüklər yarada bilər. Reyestr və vahid tələblər bazarda qeyri-bərabər rəqabəti və özünü lizinq şirkəti kimi təqdim edən, lakin eyni standartlara tabe olmayan subyektlərin fəaliyyətini məhdudlaşdıra bilər. Bu isə qanuni və şəffaf işləyən şirkətlər üçün daha sağlam rəqabət mühiti formalaşdırar. Eyni zamanda bazarın hüquqi baxımdan möhkəmlənməsi lizinq şirkətlərinin gələcəkdə banklardan, maliyyə institutlarından və investorlardan maliyyə cəlb etmək imkanlarını da genişləndirə bilər.
Bununla yanaşı, yeni qaydanın avtomatik olaraq lizinq xidmətlərinin ucuzlaşacağı anlamına gəlmədiyini də nəzərə almaq lazımdır. Qeydiyyat və əlavə nəzarət şirkətlər üçün müəyyən inzibati xərclər yarada bilər və bu xərclərin bir hissəsinin müştərilərə ötürülməsi ehtimalı istisna deyil. Buna görə qaydanın real iqtisadi effekti onun necə tətbiq ediləcəyindən asılı olacaq.
Lizinq bazarının inkişafı xüsusilə kiçik və orta sahibkarlar üçün əhəmiyyətlidir. Böyük məbləğdə ilkin vəsait tələb edən avtomobil, texnika, avadanlıq və digər əsas vəsaitlərin lizinq yolu ilə əldə edilməsi sahibkarların maliyyəyə çıxışını genişləndirə bilər. Bazar şəffaflaşdıqca və ona inam artdıqca lizinq məhsullarının çeşidinin və əlçatanlığının genişlənməsi də mümkündür.
Əsas məsələ ondan ibarətdir ki, reyestr formal qeydiyyat mexanizminə çevrilməməlidir. Əgər qeydiyyatla yanaşı şirkətlərin maliyyə dayanıqlığı, müqavilə şərtləri, müştərilərin məlumatlandırılması, ödənişlərin şəffaflığı və şikayətlərin araşdırılması üzrə real nəzarət mexanizmləri formalaşdırılarsa, yeni qayda lizinq bazarında mövcud olan hüquqi və institusional boşluqların əhəmiyyətli hissəsini aradan qaldıra bilər.
Bu baxımdan yeni tələbi lizinq şirkətlərinə qarşı məhdudiyyət kimi deyil, lizinq bazarının leqallaşdırılması, şəffaflaşdırılması və maliyyə sektoruna daha sıx inteqrasiyası istiqamətində addım kimi qiymətləndirmək daha doğru olar. Burada dövlət daha güclü nəzarət, istehlakçı daha yüksək hüquqi müdafiə, qanuni fəaliyyət göstərən lizinq şirkətləri isə daha şəffaf və etibarlı bazar əldə edə bilər. Lakin bu faydaların real nəticəyə çevrilməsi reyestrin yaradılmasından daha çox, sonrakı nəzarət mexanizmlərinin nə dərəcədə effektiv qurulacağından asılı olacaq.
Akif NƏSİRLİ
