Azərbaycanda çoxuşaqlı ailə anlayışının beşdən üç uşağa endirilməsi ilə bağlı təklif demoqrafik siyasətin yeni mərhələyə keçirilməsi baxımından mühüm addım ola bilər. Milli Məclisin deputatı Vüqar Bayramovun açıqlamasına görə, təklif qəbul edilərsə, üç və daha çox uşağı olan ailələr üçün aylıq müavinət və valideynlərin daha erkən pensiyaya çıxması kimi sosial dəstək mexanizmlərinin tətbiqi mümkün olacaq. Hazırda beşdən çox uşağı olan qadınlara hər uşağa görə aylıq 140 manat ödənilir.
Bu dəyişiklik təsadüfi deyil. Azərbaycanda ailələrin böyük hissəsi bir və ya iki uşaqla məhdudlaşır. Son siyahıyaalma məlumatlarına əsasən, üçuşaqlı ailələrin sayı 256 261-dir. Dörd və daha çox uşaqlı ailələrlə birlikdə üç və daha çox uşaqlı ailələrin sayı təxminən 367 minə çatır. Bu, hazırda tətbiq edilən çoxuşaqlı ailə meyarının əhatə dairəsindən dəfələrlə geniş kütlə deməkdir.
Dünya təcrübəsi də göstərir ki, demoqrafik siyasətdə üçüncü uşağın xüsusi stimullaşdırılması geniş yayılmış yanaşmadır. Fransada ailə əlavəsi üçüncü uşaqdan başlayır. Macarıstanda üç və daha çox uşaqlı ailələr daha yüksək ailə müavinətləri ilə yanaşı vergi güzəştlərindən də yararlanır. Bu ölkədə 2025-ci ilin oktyabrından üç uşaqlı analar üçün gəlir vergisindən tam azadolma da tətbiq edilib. Polşada isə uşaqlar üçün aylıq 800 zlotı (≈ 365 manat) ödəniş universal xarakter daşıyır və üçüncü uşağa görə əlavə vergi güzəştləri mövcuddur.
Azərbaycan üçün əsas məsələ isə təkcə müavinətin verilməsi deyil, onun real demoqrafik nəticə yaratmasıdır. Üçüncü uşağın dünyaya gəlməsi ailənin xərclərini əvvəlki iki uşaqla müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Buna görə də aylıq ödəniş, erkən pensiya imkanı, uşaq bağçası və məktəb xərclərinin azaldılması, mənzil və məşğulluq dəstəyi birlikdə tətbiq olunarsa, üçüncü uşağın doğulması qərarına daha ciddi təsir göstərə bilər.
Maliyyə yükü isə kifayət qədər böyük olacaq. Sadə hesablamaya görə, 3 və daha çox uşaqlı təxminən 366,7 min ailədəki uşaqların sayını minimum məlum rəqəmlər əsasında hesablasaq, təxminən 1,27 milyon uşaq alınır. Hər uşağa aylıq 140 manat ödənilməsi halında dövlət büdcəsinin nəzəri illik yükü təxminən 1,6-1,8 milyard manat təşkil edə bilər. Bu, maksimuma yaxın hesablamadır, çünki yeddi və daha çox uşaqlı ailələrdə uşaqların orta sayı, eləcə də faktiki ödənişə düşəcək uşaqların yaşı nəzərə alınmalıdır. Mövcud 6 və daha çox uşaqlı ailələr üzrə ödənişlərin həcmi ilə müqayisədə əlavə yükün təxminən 1,6 milyard manat ətrafında formalaşa biləcəyi görünür. Bu səbəbdən tətbiq mexanizmi, uşaqların yaş həddi və ödənişin gəlirdən asılı olub-olmaması büdcə xərclərini ciddi şəkildə dəyişə bilər.
Bundan əlavə, üçuşaqlı ailələrə erkən pensiya hüququnun verilməsi ayrıca maliyyə yükü yaradacaq. Bunun məbləğini indidən dəqiq hesablamaq mümkün deyil, çünki üç, dörd və beşuşaqlı ailələrdə pensiya yaşına yaxın valideynlərin sayı, onların sığorta stajı və pensiya məbləğləri məlum olmadan real xərc müəyyənləşdirilə bilməz.
Ona görə də təklifin əsas üstünlüyü onun sadəcə sosial müavinət mexanizmi kimi deyil, uzunmüddətli demoqrafik investisiya kimi nəzərdən keçirilməsidir. Azərbaycan artıq bir və iki uşaqlı ailə modelinin üstünlük təşkil etdiyi mərhələyə daxil olub. Üç uşaqlı ailənin sosial baxımdan "çoxuşaqlı ailə" kimi tanınması bu modelin dövlət tərəfindən xüsusi dəstəklənməsi deməkdir. Lakin büdcəyə milyardlarla manatlıq əlavə yük yarada biləcək belə bir proqram yalnız müavinətlə məhdudlaşmamalı, üçüncü uşağın doğulmasını ailə üçün iqtisadi cəhətdən daha əlçatan edən kompleks siyasətlə müşayiət olunmalıdır. Əks halda dövlət xərci arta, amma doğum səviyyəsində gözlənilən yüksəliş təmin olunmaya bilər.
Akif NƏSİRLİ
