Oman gələn həftə İran və Körfəz Ərəb Dövlətləri Əməkdaşlıq Şurasına üzv ölkələrin xarici işlər nazirlərinin görüşünü təşkil etməyə çalışır. Görüşün sentyabrın 14-də Omanın Salalah şəhərində keçirilməsi planlaşdırılırdı, lakin baş tutmadı. Amma görüşün keçirilməsinə cəhdlər davam edir. ABŞ boğazın minalardan təmizləndiyini və gəmiçilik üçün açıq olduğunu bildirir, İran isə boğazın bağlanmasının aradan qaldırılmadığını və ərazinin İran hərbçilərinin nəzarətində olduğunu deyir.
İranla Körfəz ölkələri arasında Hörmüz boğazının gələcəyi ilə bağlı keçiriləcək görüş bölgədə gərginliyin azaldılması və boğazda gəmiçiliyin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi baxımından hansı nəticələri verə bilər? Görüşdən boğazın fəaliyyətinin normallaşdırılması ilə bağlı konkret razılaşmanın əldə olunması gözlənilirmi?
İranla Oman arasında regional gərginliyin azaldılması istiqamətində razılaşmanın əldə olunması Yaxın Şərqdə diplomatik imkanların tamamilə tükənmədiyini göstərən müsbət tendensiya kimi qiymətləndirilə bilər. Lakin bu cür razılaşmaların real nəticə verməsi yalnız həmin iki ölkənin mövqeyindən deyil, prosesə təsir imkanına malik digər regional və qlobal aktorların davranışından da asılıdır.
14 sentyabrda Omanın vasitəçiliyi ilə İran və Körfəz ölkələri arasında Hörmüz boğazında gəmiçiliyin təhlükəsizliyi və regional gərginliyin azaldılması ilə bağlı keçirilməsi planlaşdırılan görüş təxirə salınıb. Oman görüşün konsensus və konstruktiv dialoq üçün uyğun şərait yaratmaq məqsədilə ertələndiyini bildirib. İran tərəfi isə təxirəsalmanın bəzi regional ölkələrin tələbi ilə Tehran və Maskatın birgə qərarı olduğunu açıqlayıb. Görüşün yeni tarixi hələ müəyyənləşdirilməyib.
Hazırda İran və Oman arasında regional gərginliyin azaldılması üzrə yeni razılaşmanın əldə edildiyi barədə məlumat yoxdur. Görüşün əsas mövzularından biri Hörmüz boğazından kommersiya gəmiləri üçün müvəqqəti təhlükəsiz marşrutun yaradılması idi.
Fazil Mustafa: “Hələ ki, bölgədə sabitliyin bərpasından danışmaq mümkün deyil”
Məsələ ilə bağlı “Bakı-Xəbər” qəzetinə müsahibəsində Milli Məclisin komitə sədri Fazil Mustafa bildirib ki, İranla Oman arasında əldə olunan razılaşma müsbət tendensiyadır, lakin onun nəticələrinin necə olacağı digər dövlətlərin bu prosesə münasibətindən də ciddi şəkildə asılıdır.
Deputatın sözlərinə görə, region dövlətlərinin bu istiqamətdə atacağı addımlar diqqətlə izlənilməlidir. Çünki hazırkı mərhələdə Yaxın Şərqdə baş verən prosesləri bütövlükdə sabitliyin formalaşmasına xidmət edən ardıcıl siyasət kimi qiymətləndirmək çətindir.
Fazil Mustafa qeyd edib ki, hətta ərəb dövlətləri arasında müəyyən ümumi yanaşmaların formalaşması belə bölgədə uzunmüddətli sabitliyin təmin olunması üçün kifayət etmir. Onun fikrincə, ABŞ-ın regiondakı siyasətində müşahidə olunan qeyri-müəyyənlik, eləcə də İsraillə bağlı proseslərin davam etməsi vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirir.
Burada əsas problem ondan ibarətdir ki, Yaxın Şərqdə proseslərin istiqamətini yalnız bir və ya iki regional dövlətin iradəsi müəyyənləşdirmir. ABŞ, İsrail və digər regional və qlobal aktorların hər birinin bölgədə ciddi təsir imkanları var. Bu səbəbdən ayrı-ayrı ölkələr arasında əldə olunan razılaşmalar müsbət siyasi siqnal olsa da, onun davamlı regional sabitliyə çevriləcəyini indidən söyləmək çətindir.
Deputat hesab edir ki, hazırkı şəraitdə bölgədə sabitliyin bərpasından danışmaq hələ tezdir. Çünki tərəflər arasında gərginliyin yenidən yüksəlməsi üçün kifayət qədər risklər qalır. Xüsusilə ABŞ ilə İran arasında qarşıdurmanın yenidən hərbi müstəviyə keçməsi regionda əldə olunmuş nisbi sakitliyi poza bilər.
Fazil Mustafanın fikrincə, ABŞ tərəfindən İrana yeni hərbi zərbə endirilməsi və bunun ardınca Tehranın cavab addımı atması halında proseslərin hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyini əvvəlcədən proqnozlaşdırmaq çətin olacaq. Belə bir eskalasiya yalnız ABŞ-İran münasibətlərinə deyil, bütövlükdə regiondakı təhlükəsizlik vəziyyətinə, enerji və nəqliyyat marşrutlarına da təsir göstərə bilər.
Xüsusilə Yaxın Şərqin enerji və beynəlxalq ticarət baxımından strateji əhəmiyyəti nəzərə alınarsa, burada hərbi qarşıdurmanın yenidən alovlanması nəqliyyat və enerji dəhlizlərinin fəaliyyətinə əlavə risklər yarada bilər. Bu isə, region ölkələri ilə yanaşı, Azərbaycan kimi tranzit və enerji ölkələri üçün də arzuolunmaz nəticələr doğura bilər.
Bu baxımdan İranla Oman arasında əldə olunan razılaşmanın əhəmiyyəti onun yalnız ikitərəfli münasibətlərə təsiri ilə məhdudlaşmır. Əgər bu dialoq daha geniş diplomatik prosesə çevrilə və digər regional aktorların da iştirakı ilə gərginliyin azaldılmasına xidmət edə bilsə, bu, Yaxın Şərqdə sabitlik üçün müəyyən imkan yarada bilər. Lakin bunun üçün əsas şərt qarşılıqlı razılaşmaların hərbi eskalasiyanın qarşısını alan real mexanizmə çevrilməsidir.
Hazırda isə bölgədə vəziyyət kifayət qədər kövrək olaraq qalır. Diplomatik təmasların artması müsbət hal olsa da, hərbi qarşıdurma riskinin tam aradan qalxdığını söyləmək mümkün deyil. Buna görə İran-Oman razılaşmasını regionda sabitliyin artıq təmin olunması kimi deyil, gərginliyin azaldılması istiqamətində yaranmış yeni diplomatik imkan kimi qiymətləndirmək daha doğru olar.
Akif NƏSİRLİ
