2026-cı ilin yanvar-avqust aylarında Azərbaycanın meşə fındığı ixracının həcmi 22% azalaraq 9,57 min tona düşüb. Buna baxmayaraq, qiymətin 7,21 dollardan (12.26 manat) 11,02 dollara (29,24 manat) yüksəlməsi nəticəsində ixrac gəliri 19,5% artaraq 105,5 milyon dollara çatıb. Yəni gəlir artımı əsasən ixrac həcminin deyil, fındığın xarici bazarda bahalaşmasının hesabına baş verib.
Sentyabrın 10–14-də yayılan məlumatlara görə, fermerdən fındığın alış qiyməti əsasən 3–4 manat/kq ətrafındadır. Bəzi fermerlər isə məhsulu 3 manata belə sata bilmədiklərini bildirirlər.
Bu fərqə emal, qurutma, çeşidləmə, qablaşdırma, logistika, ixracatçı marjası və digər xərclər təsir edir. Amma 3–4 manatlıq fermer qiyməti ilə 29,24 manatlıq ixrac dəyəri arasındakı fərq kifayət qədər böyükdür və ayrıca araşdırılmalı məsələdir. 2026-cı ilin yanvar-avqust aylarında Azərbaycanın meşə fındığı ixrac qiymətin 7,21 dollardan (12.26 manat) 11,02 dollara (29,24 manat) yüksəlib, amma kəndlərdə fermer fındığı 3 manata sata bilmir, niyə?
Xalid Kərimli: “Azərbaycanın fındıq bazarında qiymətlər dünya bazarındakı meyllərdən birbaşa asılıdır”
İqtisadçı Xalid Kərimli “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirib ki, Azərbaycanda fındığın qiymət dinamikasını müəyyən edən əsas amillərdən biri dünya bazarındakı vəziyyətdir. Xüsusilə qlobal fındıq ixracında aparıcı mövqeyə malik Türkiyənin məhsuldarlığı və ixrac siyasəti Azərbaycan bazarına birbaşa təsir göstərir.
Onun sözlərinə görə, Türkiyədə əlverişsiz hava şəraiti nəticəsində məhsuldarlığın azalması dünya bazarında təklifin daralmasına və qiymətlərin yüksəlməsinə səbəb ola bilər. Belə vəziyyətdə Türkiyədə fındıq üzrə qiymətlərin artırılması Azərbaycan ixracatçıları üçün də daha əlverişli bazar şəraiti yaradır və bu, daxili tədarük qiymətlərinə təsir göstərir.
“Azərbaycan dünya fındıq ixracında ilk dördlükdə yer alır və yüksək keyfiyyətli məhsulu ilə İtaliya və İsveçrə kimi ölkələrin şirkətlərinin tələbatını ödəyir. Buna görə də dünya bazarında baş verən qiymət dəyişiklikləri Azərbaycan istehsalçısı üçün də mühüm əhəmiyyət daşıyır”, – deyə iqtisadçı qeyd edib.
Xalid Kərimli bildirib ki, dünya bazarında məhsul bolluğu yarandıqda isə proses əks istiqamətdə gedir. Təklifin artması fındığın beynəlxalq qiymətini aşağı saldıqda Azərbaycan fermerlərinin və tədarükçülərinin əvvəlki illərdə əldə etdiyi yüksək gəlirləri qoruması çətinləşir. Bu baxımdan fındıq bazarında yüksək qiymətlərin davamlı olması yalnız yerli məhsulun həcmi ilə deyil, qlobal bazardakı tələb-təklif nisbəti ilə də bağlıdır.
İqtisadçı qiymətlərin müqayisəsində məhsulun hansı formada satılmasının da nəzərə alınmasının vacibliyini vurğulayıb. Onun sözlərinə görə, qabıqlı və təmizlənərək qurudulmuş fındığın qiymətini birbaşa müqayisə etmək düzgün deyil. Çünki təmizləmə və qurutma zamanı məhsul çəki itirir, bununla yanaşı emal, saxlanma, logistika və məhsulun xarab olması ilə bağlı risklər yaranır. Bütün bu xərclər son satış qiymətinə əlavə olunur.
Kərimli həmçinin rəsmi statistika ilə bazarda formalaşan cari qiymətlər arasında fərqin yaranmasının mümkün olduğunu bildirib. Onun sözlərinə görə, statistika göstəriciləri müəyyən dövr ərzində bağlanmış müqavilələri və əvvəlki aylardan formalaşan ixrac əməliyyatlarını əks etdirə bilər. Buna görə statistikada göstərilən orta ixrac qiyməti ilə həmin gün fermerin və ya tədarükçünün bazarda gördüyü qiymət eyni olmaya bilər.
İqtisadçı hesab edir ki, fındıq bazarında qiymətlərin daha düzgün qiymətləndirilməsi üçün yalnız ixrac göstəricilərinə deyil, məhsulun tədarük qiymətindən başlayaraq emal, qurutma, logistika və ixrac mərhələsinə qədər bütün dəyər zəncirinə baxmaq lazımdır. Dünya bazarındakı qiymət dəyişiklikləri yerli bazara gecikmə ilə də ötürülə bilər və bu səbəbdən fermerin aldığı qiymətlə son ixrac qiyməti arasında əhəmiyyətli fərq yaranması mümkündür.
Beləliklə, Azərbaycanın fındıq bazarında qiymətlərin formalaşması təkcə yerli məhsulun bolluğu və ya qıtlığı ilə izah olunmur. Türkiyənin məhsuldarlığı və ixrac siyasəti, dünya bazarında tələb-təklif balansı, məhsulun emal forması, logistika və əvvəlcədən bağlanmış müqavilələr qiymət dinamikasının əsas elementləri olaraq qalır.
Dəniz NƏSİRLİ
