Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15 sentyabrda Bakıda keçirilən görüşdə səsləndirdiyi fikirlər 2027-ci ildə keçiriləcək İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının Zirvə toplantısına sadəcə ev sahibliyi məsələsi kimi deyil, Azərbaycanın İslam dünyasında daha fəal diplomatik rol götürmək niyyətinin ifadəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Prezident bildirib ki, Bakıda keçiriləcək zirvə toplantısına qədər İslam ölkələri arasında sülhün və həmrəyliyin möhkəmlənməsi, mövcud münaqişələrin aradan qaldırılması istiqamətində Azərbaycan öz səylərini göstərəcək. Rəsmi İƏT təqviminə əsasən, zirvənin 2027-ci il iyunun 23-24-də Bakıda keçirilməsi nəzərdə tutulur.
Bu bəyanatın əsas əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, Azərbaycan öz rolunu yalnız İƏT çərçivəsində müəyyən məsələlərə münasibət bildirən ölkə kimi deyil, müxtəlif müsəlman dövlətləri arasında dialoqa şərait yarada biləcək tərəf kimi təqdim edir. Prezidentin çıxışında "birləşdirici" və "barışdırıcı" rolun xüsusi vurğulanması da bunu göstərir. Ancaq burada bir mühüm reallığı nəzərə almaq lazımdır: İslam dünyasında mövcud münaqişələrin əksəriyyəti çox mürəkkəb geosiyasi, təhlükəsizlik və tarixi səbəblərlə bağlıdır və onların həlli təkcə bir ölkənin diplomatik imkanlarından asılı deyil. Buna görə Azərbaycanın 2027-ci ilə qədər bütün münaqişələrin həllinə nail olması real gözlənti deyil. Daha real hədəf ayrı-ayrı məsələlər üzrə dialoqa töhfə vermək, tərəflər arasında təmasların davam etdirilməsini təşviq etmək və İƏT daxilində ortaq mövqelərin formalaşmasına yardım göstərməkdir.
Azərbaycanın indiyədək bu istiqamətdə müəyyən diplomatik təcrübəsi də formalaşıb. Xüsusilə İranla münasibətlərdə son illərdə yaranmış gərginlikdən sonra Bakı qarşılıqlı təmasların və danışıqların davam etdirilməsinin vacibliyini dəfələrlə vurğulayıb. 2023-cü ildə Azərbaycan və İran xarici işlər nazirləri arasında aparılan telefon danışıqlarında mövcud anlaşılmazlıqların danışıqlar yolu ilə aradan qaldırılmasının vacibliyi qeyd edilmişdi. 2025-ci ildə isə iki ölkə arasında siyasi məsləhətləşmələrin 2025-2027-ci illər üzrə proqramı imzalanıb və münasibətlərdə yeni əməkdaşlıq mərhələsinə keçid barədə mesajlar verilib.
Bu, Azərbaycanın vasitəçilik potensialının ən konkret nümunələrindən biri sayıla bilər. Çünki İran həm Azərbaycanın qonşusudur, həm də İslam dünyasının mühüm dövlətlərindən biridir. Azərbaycan-İran münasibətlərində gərginliyin azalması təkcə ikitərəfli münasibətlər üçün deyil, Cənubi Qafqazın ümumi təhlükəsizlik mühiti baxımından da əhəmiyyətlidir. Bununla yanaşı, Azərbaycanı İranla digər müsəlman ölkələri arasında genişmiqyaslı vasitəçi kimi təqdim etmək üçün hələlik kifayət qədər əsas yoxdur. Bakı daha çox öz ikitərəfli münasibətlərində dialoq və qarşılıqlı təmas mexanizmlərindən istifadə edir.
Azərbaycanın digər istiqaməti Fələstin məsələsidir. Bakı İƏT platformasında Qəzzada atəşkəsə, humanitar yardımın çatdırılmasına və İsrail-Fələstin münaqişəsinin beynəlxalq hüquq əsasında iki dövlət prinsipi ilə həllinə çağırış edib. 2024-cü ildə Azərbaycan Fələstin üçün BMT-nin müvafiq qurumuna 2 milyon dollar maliyyə yardımı ayırdığını açıqlayıb. 2025-ci ildə də Azərbaycan İƏT çərçivəsində Fələstin məsələsində diplomatik həllin və humanitar yardımın davam etdirilməsini dəstəklədiyini bildirib.
Burada Azərbaycanın diplomatik xəttinin xarakteri aydın görünür: Bakı bir tərəfdən müsəlman ölkələrinin həmrəyliyini dəstəkləyir, digər tərəfdən konkret münaqişələr üzrə beynəlxalq hüquqa və danışıqlara əsaslanan yanaşmanı önə çıxarır. Bu yanaşma Azərbaycanın İƏT daxilində daha geniş konsensus yaratmasına imkan verə bilər. Lakin Fələstin məsələsinin özü göstərir ki, siyasi mövqelərin yaxınlaşdırılması ilə real münaqişənin həlli arasında böyük məsafə var. Azərbaycan müəyyən diplomatik və humanitar töhfə verə bilər, amma münaqişənin yekun həlli tərəflərin öz qərarlarından və daha geniş beynəlxalq mexanizmlərdən asılıdır.
Azərbaycanın Türkiyə və Pakistanla münasibətləri də İslam dünyasında əməkdaşlıq baxımından ayrıca əhəmiyyət daşıyır. 2024-cü ildə Azərbaycan, Türkiyə və Pakistan liderləri arasında üçtərəfli formatda ilk zirvə görüşünün keçirilməsi və bu formatın davam etdirilməsi barədə razılıq əldə olunması müsəlman dövlətləri arasında siyasi və iqtisadi əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi baxımından nümunədir.
Səudiyyə Ərəbistanı ilə münasibətlərdə də siyasi məsləhətləşmə mexanizmi fəaliyyət göstərir. 2023-cü ildə Bakıda, 2024-cü ildə isə Ər-Riyadda iki ölkənin xarici işlər nazirlikləri arasında siyasi məsləhətləşmələr keçirilib. Burada regional və qlobal məsələlər, o cümlədən İƏT və digər beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində əməkdaşlıq müzakirə olunub.
Bütün bunlar göstərir ki, Azərbaycanın İslam dünyasında diplomatik fəaliyyətinin əsas xətti daha çox qarşıdurmaların həllində birbaşa vasitəçi olmaqdan əvvəl dövlətlər arasında siyasi, iqtisadi və humanitar əlaqələrin gücləndirilməsi üzərində qurulub. Bu baxımdan Azərbaycanın qarşısında 2027-ci ilədək iki əsas istiqamət dayanır. Birincisi, ayrı-ayrı müsəlman ölkələri ilə ikitərəfli münasibətlərdə etimad mühitini gücləndirməkdir. İkincisi isə, İƏT daxilində üzv dövlətlərin ortaq mövqeyə gəlməsi mümkün olan məsələlər üzrə təşəbbüslər irəli sürməkdir.
Bakı üçün əsas imkan da məhz İƏT-in 57 üzvünü eyni siyasi platformada bir araya gətirməkdən ibarətdir. 2027-ci ildə zirvəyə hazırlıq prosesinin özü artıq başlayıb: İƏT-in rəsmi təqvimində iyunun 19-20-də yüksək vəzifəli şəxslərin hazırlıq toplantısı, 21-22-də nazirlər səviyyəsində hazırlıq görüşü, 23-24-də isə 16-cı İslam Zirvə Konfransının keçirilməsi nəzərdə tutulur.
Bu isə o deməkdir ki, Azərbaycanın təsir imkanları yalnız zirvə günləri ilə məhdudlaşmayacaq. Hazırlıq mərhələsində gündəliyin formalaşdırılması, yekun sənədlərin razılaşdırılması, üzv ölkələrin mövqelərinin yaxınlaşdırılması və konkret təşəbbüslərin hazırlanması üçün Bakının əlavə diplomatik imkanları olacaq.
Prezidentin "o vaxta qədər İslam dövlətləri arasında sülh olsun" mesajını da məhz bu kontekstdə qiymətləndirmək daha doğru olar. Burada Azərbaycanın üzərinə bütün münaqişələri həll etmək kimi praktiki vəzifə götürməsindən daha çox, İslam dünyasında dialoqun və həmrəyliyin gücləndirilməsi prosesinə töhfə vermək niyyəti görünür. Azərbaycanın real nəticə əldə edə biləcəyi sahələr isə konkret olaraq diplomatik dialoqun təşviqi, humanitar təşəbbüslər, iqtisadi əməkdaşlıq, nəqliyyat və enerji əlaqələrinin genişləndirilməsi və İƏT daxilində ortaq mövqelərin formalaşdırılmasıdır.
Əgər Bakı 2027-ci il zirvəsinə qədər bu istiqamətlərdə konkret nəticələr ortaya qoya bilsə, onda sammit yalnız yüksək səviyyəli nümayəndələrin Bakıya toplaşdığı növbəti beynəlxalq tədbir olmayacaq. O halda Azərbaycan ev sahibi olmaqla yanaşı, İslam ölkələri arasında dialoqun təşkilinə real töhfə verən platforma yaratmış olacaq. Hazırda isə bu məqsəd üçün müəyyən diplomatik baza mövcuddur, lakin onun real siyasi nəticələrə çevrilməsi qarşıdakı dövrdə Azərbaycanın konkret təşəbbüslərindən və digər İƏT üzvlərinin həmin təşəbbüslərə münasibətindən asılı olacaq.
Akif NƏSİRLİ
