Qasım Hacıyev: “Birinci Pyotra göndərilən məktubda həmin ərazidə yaşayan əhalinin albanlar olduğu, eyni zamanda bu fakt Potyomkinə Qarabağ məliklərinin yazdığı məktublarda da bu əksini tapıb”
Qarabağın xristian məlikləri barədə çox yazılıb, onlar milli mənşəcə alban olublar. Qarabağın xristian məlikləri və ya Xəmsə məliklikləri - XVIII əsrdə Qarabağın dağlıq hissəsində mövcud olmuş beş xristian feodal qurumu (məliklik) idi.
Əvvəlcə onu deyək ki, “Xəmsə" ərəbcə "beş" deməkdir. Bu məlikliklər bunlar idi:
Xaçın, Dizaq, Vərəndə, Çiləbörd, Gülüstan (və ya Talış).
Tarixi mənbələrə görə, bu məliklər Qafqaz Albaniyasının xristian əhalisinin (alban-xristian və ya xristian türk tayfalarının nümayəndələri) törəmələri idi və Səfəvilər dövründə Qarabağ bəylərbəyliyinin tərkibində fəaliyyət göstərmişdilər. Məliklərin xristian olmasına baxmayaraq, çoxunun müsəlman-türk mənşəli adlar daşıması (Məlik Həsən, Məlik Şahnəzər, Məlik Allahqulu və s.) onların yerli türk-alban kökləri ilə bağlı izah olunur.
XVIII əsrin ortalarında Pənahəli xan Cavanşir tərəfindən Qarabağ xanlığının güclənməsi nəticəsində tədricən xanlığın hakimiyyəti altına tabe ediliblər.
Tarixdən məlumdur ki, XVIII əsrdə Qarabağ xristianlarında alban kimliyi və şüuru hələ də davam edirdi. Onlar rus çarı I Pyotra göndərilən məktubda özlərini udi millətindən olan agvanlar kimi təqdim edirdilər. Qarabağ məlikləri isə Potyomkinə göndərdikləri məktubda özlərini alban hökmdarlarının nəsillərinin davamçıları adlandırırdılar. Bu dövrdə Albaniyanın qısa tarixi əsəri də yazılıbdır.
Bu dövrdə Qarabağın dağlıq hissəsində yaşayan xristian məliklər və ruhanilər özlərini etnik və siyasi baxımdan erməni deyil, məhz qədim Qafqaz Albaniyasının və Alban kilsəsinin varisləri hesab edirdilər.
Bu tarixi reallığı sübut edən əsas faktlar çoxdur. Bunu Rus çarlığına göndərilən rəsmi məktublarda sübut edir.
XVIII əsrin əvvəllərində (xüsusilə Xəzər yürüşü ərəfəsində) Qarabağ məlikləri rus çarı I Pyotra və daha sonra II Yekaterinaya çoxsaylı müraciətlər ünvanlayıblar. 1723-cü ilin mart ayına aid rəsmi sənədlərdə Qarabağ xristian rəhbərləri özlərini udimənşəli "aqvanlar" (albanlar) kimi təqdim edirdilər. Onlar Rusiyanın nüfuzlu dövlət xadimi general Qriqori Potyomkinə yazdıqları məktublarda özlərini qədim alban hökmdarlarının birbaşa nəsli və varisləri adlandırırdılar.
Bu amil tarixi və siyasi baxımdan bir neçə mühüm məqamı ortaya qoyur.
Qarabağ məliklərinin (məsələn, Xaçın, Dizak, Varanda, Çiləbörd və Gülüstan məlikləri) mənşəcə Qafqaz Albaniyası əsilzadələrinə və xristian alban tayfalarına dayandığını göstərir. Onlar özlərini bölgənin yerli xristian-alban irsinin daşıyıcıları hesab edirdilər.
XVIII əsrin II yarısında Rusiya imperiyasının Cənubi Qafqaza yürüşləri fonunda Qarabağ məlikləri Potyomkinə müraciət edərək Rusiyanın himayəsi altında regionda xristian alban dövlətçiliyini (bəzən layihələrdə "Alban çarlığı" və ya "Alvaniya" adlandırılırdı) bərpa etməyə çalışırdılar.
Bu dövr, XIX əsrin əvvəllərində (Xüsusilə 1836-cı ildə Rusiya tərəfindən Alban Katolikosluğunun ləğv edilərək Eçmiədzin erməni kilsəsinə tabe etdirilməsindən) əvvəlki dövr olduğu üçün, Qarabağ məlikləri hələ tam erməniləşdirilməmişdi və öz tarixi alban kimliklərini qoruyub saxlayırdılar. Bu məktublaşmalar Azərbaycanın orta əsrlər və erkən yeni dövr tarixinin, xüsusilə də Qarabağın xristian irsinin Qafqaz Albaniyasına məxsus olduğunu sübut edən mühüm arxiv sənədlərindən sayılır.
XVIII əsrdə Qarabağda yerləşən Gəncəsər monastırı Alban Katolikosluğunun baş mərkəzi statusunu qoruyub saxlayırdı. Bu kilsə mərkəzi Erməni Eçmiədzin kilsəsindən müstəqil şəkildə fəaliyyət göstərir və bütün regionun alban-xristian əhalisinin dini-mədəni kimliyini tənzimləyirdi.
Gəncəsər katolikosları (məsələn, Həsən-Cəlal nəsli) öz xristian icmalarını məhz "Alban kilsəsinin dindarları" kimi idarə edirdilər.
Qarabağda mövcud olan beş məlikliyin (Xaçın, Vərəndə, Dizaq, Çiləbörd, Gülüstan) əhalisi və rəhbərliyi gəlmə ermənilərdən tamamilə fərqlənirdi. Tarixi mənbələr və sənədlər təsdiq edir ki, İrandan və digər regionlardan köçən ermənilər yerli Qarabağ xristianlarının (albanların) dilini və geyimlərini başa düşmürdülər. Hətta ermənişünas akademik İosif Orbeli öz tədqiqatlarında Qarabağ xristianlarının məişətində və yer adlarında (toponimlərində) türk-alban elementlərinin dominant olduğunu qeyd etmişdir.
Qarabağ xristianlarının alban şüuru və müstəqil kilsə kimliyi 1836-cı ilə qədər davam etdi. Həmin il Rusiya imperiyasının rəsmi fərmanı ilə Alban Katolikosluğu ləğv edildi və onun bütün mülkləri, kilsələri, arxivləri Erməni Qriqoryan Kilsəsinə tabe etdirildi. Məhz bu inzibati-dini qərardan sonra yerli alban əhalinin qriqorianlaşdırılması və sürətlə erməniləşdirilməsi prosesi başlandı.
Akademik Yaqub Mahmudov müsahibələrindən birində qeyd edib ki, Qarabağdakı xristian abidələri qədim Azərbaycan-Albaniya mirasıdır: “Albaniyanın saf və əsl tarixi Kəlbəcərdədir. Kəlbəcərdəki Gəncəsər məbədinin kitabəsində Alban-Xaçın knyazı Həsən Cəlal “Uca və böyük Ərsak ölkəsinin hökmdarı, Alban vilayətinin çarı Böyük Həsənin nəvəsi, Vaxtanqın oğlu” kimi yad edilir. Bu kitabə onun əcdadlarının qədim türk boyuna mənsub olan Ərsak soyundan olmasını bir daha təsdiq edir. Təsadüfi deyil ki, XVIII əsrdə Qarabağın dağlıq hissəsində yaşayan alban xristian məlikləri də I Pyotra və II Yekaterinaya yazdıqları məktublarında özlərinin erməni deyil, alban olduqlarını təsdiq etmişlər. Bu məktublar erməni alimləri tərəfindən saxtalaşdırılaraq, “alban türkləri” - “ağvan müsəlmanları”, “Alban Arşaki nəsli” isə “erməni rəisləri nəsli” ifadələri ilə əvəz edilib”.
Tarix elmləri doktoru, professor Qasım Hacıyev baki-xeber.com-a bildirdi ki, vaxtilə Qarabağda yaşayan etnosların, tayfaların ən böyüyü albanlar idi.
“Ora Uti vilayəti, Uti nahiyəsi adlandırılırdı. Bu da Albaniya dövründə Moyisey Kalankatlının “Albaniya tarixi” əsərində öz əksini tapıb. Sonrakı dövrlərdə də albanlarla bağlı yazılar meydana çıxıb. Yəni Birinci Pyotra göndərilən məktubda həmin ərazidə yaşayan əhalinin albanlar olduğu, eyni zamanda bu fakt Potyomkinə Qarabağ məliklərinin yazdığı məktublarda da bu əksini tapıb. O məktublarda onların ağvanlar (albanlar) olduğu açıq şəkildə göstərilir. Nə ağvan, nə alban, nə də Uti sözü erməni mənşəli deyil, türk mənşəli alban xalqının tarixi adıdır. Ona görə də bu faktlar özünü sözügedən məktublarda da tapıb”.
Q.Hacıyev qeyd etdi ki, ortada bu qədər tarixi faktlar, məktublar, sənədlər olduğu halda ermənilər cəfəngiyyatlardan, saxtakarlıqdan əl çəkməyiblər. “Ayvazyan da, digər erməni “tarixçiləri” də bu barədə çoxlu saxta yazılar yazıblar. Onlar çox cəhdlər göstəriblər ki, Qarabağda yaşayan əhalinin alban deyil, erməni olduğunu sübut etsinlər, amma bu sübut olunmayıb, ermənilərin yazıdıqları saxtakarlıqlar bilinir. Çünki adlarını çəkdiyimiz məktublarda, yazılarda faktlar öz əksini tapır. Hətta bu “Qarabağın qızıl tarixi oçerki” əsərində də öz əksini tapıb, orada yaşayan xalq, etnos haqda məlumat var.
Ancaq burada bir məsələni də qeyd edim ki, Qəbələ ərazisində yaşayan udilər utilər deyil. Qarabağda yaşayan utilər (antik dövrdə və erkən orta əsrlərdə) mövcud olub, amma Qəbələ ərazisində yaşayan udilər isə başqa alban tayfasına aiddir. Müasir dövrümüzə qədər onlar öz yaşayışlarını davam etdirirlər.
Ermənilərin hər dəfə Qarabağ və albanlar haqqında yazıdları cəfəngiyyatlar dəlillərlə, sübutlarla, faktlarla ifşa edilir, yalanları hər zaman üzə çıxarılır”-deyə Q.Hacıyev qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
