“Ermənistan hakimiyyəti Moskva ilə əlaqələri kəsmək və Qərblə əməkdaşlığı genişləndirmək xətti götürüb”. Bu barədə Rusiya Təhlükəsizlik Şurasının katibi Sergey Şoyqu bildirib. O, İrəvanı Rusiya kapitalı olan müəssisələri ələ keçirməkdə ittiham edib.
Şoyqu xatırladıb ki, 1990-cı illərdə Rusiya Ermənistana iqtisadi və enerji böhranından yayınmağa kömək edib, ölkənin Avrasiya İqtisadi İttifaqında (Aİİ) onillik üzvlüyü ərzində Ermənistan iqtisadiyyatı, demək olar ki, üç dəfə böyüyüb: “Bununla belə, hazırkı hakimiyyət Rusiya ilə əlaqələri kəsmək və Qərblə əməkdaşlığı möhkəmləndirmək xətti götürüb”. Şoyqu, həmçinin, İrəvanın NATO ilə əməkdaşlığı genişləndirməyə çalışdığını qeyd edib və Ermənistan hakimiyyətini regional inteqrasiya mexanizmlərinə, ilk növbədə Aİİ və Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatına (KTMT) “istehlakçı münasibətində” olmaqda ittiham edib. Rusiya Təhlükəsizlik Şurasının katibi Ermənistan hakimiyyətinin Rusiya biznesinə münasibəti üzərində də ayrıca dayanıb: “Ermənistanda fəaliyyət göstərən Rusiya biznesinə münasibətdə qeyri-dost xətt və açıq-aşkar ikili standartlar nümayiş etdirilir. Rusiyanın milyardlarla investisiya yatırdığı müəssisə və bütöv sahələrdə baş verənləri “qanunsuz yolla ələ keçirmə” cəhdindən başqa cür adlandırmaq çətindir”. Onun sözlərinə görə, İrəvan bununla yanaşı, açıq-aşkar gülünc arqumentlər irəli sürür. Məsələn, Ermənistan dəmir yollarının Rusiya tərəfindən idarə olunmasının ölkənin beynəlxalq dəmir yolu şəbəkələrinə inteqrasiyasına mane olduğu kimi iddialar irəli sürür. Şoyqu bildirib ki, Rusiya Ermənistanın Avropaya inteqrasiyasını maliyyələşdirmək niyyətində deyil. O, Rusiya prezidenti Vladimir Putinin mövqeyinə istinad edərək qeyd edib ki, İrəvan Avropa İttifaqına üzv olmaqla Aİİ-də gələcək üzvlük arasında seçim etməlidir: “Rusiya Ermənistanın Avropaya inteqrasiyasını maliyyələşdirməyə hazır deyil və bunu etməyəcək. Bu istiqamətdə atılan hər bir addımın obyektiv nəticələri var”. Bunlar fonunda isə Rusiya ilə Ermənistan arasında siyasi və iqtisadi münasibətlərdə yaranan gərginlik artıq enerji sferasında da özünü qabarıq şəkildə büruzə verir. Elə bu kontekstdə Rusiya qazının Ermənistana təchizatının dayandırılacağı, yaxud da bir neçə dəfə bahalaşağacağı barədə məlumatlar yayılır. Ermənistanda bu hal apokalipsis kimi qəbul edilsə də, ölkə eyni zamanda alternativ mənbələrə, o cümlədən Azərbaycan təchizatına böyük ümidlər bəsləyir. 2025-ci ildə ölkənin qaz idxalının 80 faizindən çoxu məhz Rusiyanın payına düşüb. Bu asılılıq Ermənistan üçün enerji təhlükəsizliyi məsələsini Rusiya ilə münasibətlərin əsas komponentlərindən birinə çevirir. Elə bu fonda Rusiya Qərbə üz tutan Ermənistanı cəzalandırmaq üçün digər iqtisadi təsir metodları ilə yanaşı, təbii qaz məsələsini son vaxtlarda daha çox qabardır. Kreml Ermənistana satılan təbii qazın qiymətinin bir neçə dəfə bahalaşa biləcəyi barədə xəbərdarlıq edir. Eyni zamanda, Ermənistana qaz təchizatının uzun müddətə və ya birdəfəlik kəsilməsi da mümkün ssenarilərdən biri hesab olunur. Bu məsələ planlı texniki xidmət və təmir işləri ilə əlaqədar olaraq, Rusiyadan Ermənistana təbii qaz tədarükünün sentyabrın 25-dək dayandırılması kontekstində daha çox aktullaşıb. Budəfəki təmirin Ermənistana birbaşa siqnal olduğunu Rusiyada açıq mətnlə bəyan edirlər. Rusiya Milli Enerji Təhlükəsizliyi Fondunun eksperti İqor Yuşkov qeyd edir: “Qaz kəmərinin profilaktik təmiri Ermənistana Rusiya qazına alternativ tapıb-tapmadığını və Rusiya yanacağından imtina edib-etməməli olduğunu müəyyən etməyə imkan verəcək. Əlbəttə ki, burada siyasi kontekst müşahidə oluna bilər. Rusiya Prezidenti Vladimir Putin Ermənistana qaz tədarükü ilə bağlı dəfələrlə açıqlamalar verib: o bildirib ki, əgər Ermənistan Avropa İttifaqına qoşularsa, onda Ermənistan üçün qaz qiymətləri ən azı 30% artacaq. Amma İrəvanın siyasətindən asılı olaraq, rusiyadan Ermənistana qaz nəqli daha uzun müddətə dayana, yaxud bir neçə dəfə bahalaşa bilər”.
Ermənistan Mərkəzi Bankının rəhbəri Martin Qalstyanın sözlərinə görə, Rusiya qazının qiymətinin mümkün artımı, yaxud tədarükün uzun müddətə dayanması Ermənistan üçün apokaliptik ssenari olardı. O vurğulayır ki, Rusiyanın qaz ixrac qiymətlərini artırması nə A, nə də B ssenarisinə uyğun gəlir. O bildirib ki, bunun daha çox apokaliptik bir halı nəzərdə tutan X ssenarisi olma ehtimalı daha yüksəkdir və buna cavab daha güclü olmalıdır. Ermənistan Rusiya qazının hər 1000 kubmetrini 177,5 dollara alır. Müqayisə üçün, Avropada eyni həcm üçün bazar qiyməti 600-1000 dollar arasında dəyişir. Rusiya Prezidentinin mətbuat katibi Dmitri Peskov güzəştli qiymətlərin Rusiyanın hesabına Ermənistan xalqına edilən yardım olduğunu bildirir. Amma indi bu yardıma son verilməsi Rusiyada əsas müzakirə predmetlərindən biridir. Öz növbəsində Ermənistan indi alternativ mənbələrdən idxala daha çox diqqət edir və əsas ümidini Azərbaycana bağladığını da gizlətmir. Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Alen Simonyan bildirir: “Biz qazı bütün mümkün mənbələrdən almağa hazırlaşırıq. Ümumiyyətlə, bir şeydən asılı vəziyyətdə yaşamaq olmaz. Rusiya bizə qaz versə, Rusiyadan qaz alacağıq, Azərbaycan versə, Azərbaycandan alaq, İran versə, İrandan alaq, Türkiyənin hansısa yerdən qaz almaq imkanı olsa, ondan da eyni zamanda alarıq. İndi yanacaqdoldurma məntəqələrimiz benzini haradan alır? Azərbaycandan. İndi benzinin bahalaşmasının onun haradan gətirilməsi ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Bundan da artığını deyim, hazırda Rusiyada ümumiyyətlə benzin yoxdur. İndi hansı variant daha yaxşıdır?”. Bakı Ermənistana perspektivdə təbii qaz nəqlini mümkün hesab edir. Azərbaycan Energetika Nazirliyi bildirir ki, ölkəmiz qarşılıqlı maraqlar, kommersiya səmərəliliyi, texniki imkanlar və regional enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsi prinsiplərinə əsaslanaraq enerji sektorunda Ermənistanla mümkün əməkdaşlığı nəzərdən keçirməyə hazırdır. Nazirlik vurğulayıb ki, Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşması və regional bağlantıların bərpası ölkənin enerji infrastrukturunun daha geniş regional sistemlərə inteqrasiyası üçün əlavə perspektivlər yarada bilər. Xatırladaq ki, indiyədək Azərbaycandan Ermənistana 17 min tona yaxın dizel, 5 min tona yaxın Aİ-92 və Aİ-95 benzini ixrac olunub. Elə bu da sovetlər dönəmində olduğu kimi indi də Ermənistana ölkəmizdən təbii qaz nəqlinin də mümkünlüyünü nümayiş etdirir. Hələlik isə Rusiyanın qarşıdakı dövrdə Ermənistanı enerji müstəvisində təzyiq altında saxlama ehtimalı indi olduqca yüksəkdir. Rusiya Dövlət Humanitar Elmlər Universitetinin professoru Lyudmila Adilova qeyd edir: “Qazın qiymətinin yenidən nəzərdən keçirilməsi Ermənistan rəhbərliyini və əhalisini xarici siyasətinin Avropa İttifaqına doğru meylli olması fonunda ağlını başına gətirmək üçün təsirli bir vasitəyə çevrilə bilər. Ölkələr arasında münasibətlərdə atmosfer hazırda olduqca gərgindir və illərlə qurulan əlaqələr cəmi bir neçə ay ərzində məhv olur. Ermənistan Rusiyadan aldıqlarını itirərsə, onun çiçəklənməsi bir neçə günə başa çatacaq. Biz onlara hərəkətlərinin nəticələrini hiss etdirməliyik”.
Tahir TAĞIYEV
