Həyasız hay toplumunun əzəli Naxçıvan diyarına və Qarabağ mahalına qarşı acgöz torpaq iddialarına əlavə olaraq Gəncəbasar bölgəsinin Şınıx nahiyəsinə yönəlik sümsük niyyətlərinin ifadəsi kimi “Başkəndin tarixi oçerki” nəşrində uydurulur ki, guya, 1918-1920-ci illərdə bu “erməni” ərazisi öz müstəqiliyini qoruyub saxlamışdır...
Xalqımızın Zəfər tarixinin 1992-ci il 08 avqust günündə Şahdağ silsiləsinin ətəyində, qədim Gədəbəy nahiyəsinin Şınıx bölgəsinin Başkənd kəndi yabançı kafirlərdən azad edildiyindən bir gün sonra, Hələb şəhərində doğulmuş, hay-daşnak qulduru Levon Ter-Petrosyan (1945, 1991-1998-ci illərdə “ermənistan” prezidenti, filoloq-şərqşünas, professor) mərkəzi qərargahı Moskva şəhərində yerləşən KTMT rəhbərliyinə teleqramla müraciət edərək “Azərbaycan Ordusu tərəfindən guya “ermənistan”ın bir hissəsi-Başkənd kəndinin (“Artsvaşen”) “işğal” olunduğunu iddia edərək, Təşkilatın üzvünə qarşı bu hərəkətin qarşısının alınmasını xahiş etmişdir....Şərəfli tarixmizin həmin günündə Rusiya TV-nin “Zaman” xəbərlər proqramında rus müxbirinin Başkənd kəndindən hazırladığı süjetlə, sıravi hay-daşnak üzvünün....”son nəfəslərinə kimi döyüşəcəklərini” vurğulaması yayımlanmışdır...
XX əsrin 80-ci illərinin II yarısında Qərbi Azərbaycanı bütünlüklə işğal edən dinsiz hay kilsəsi və onun silahlı-quldur birləşmələri Qarabağ bölgəsini zəbt etməklə yanaşı, eyni ilə ona qonşu olan əzəli Azərbaycan ərazilərini də mənfur niyyətlərinə hədəf kimi ortaya qoymuş, 1854-cü ildən yerləşib-yataqlandıqları,1928-1929-cu illərdə rus-bolşevik hakimiyyətinin gücü ilə tutduqları, Başkənd kəndinə, ümumilikdə 28 kəndi əhatə edən Şınıx mahalına da hücumlarını planlaşdırmış, nahiyənin kökənli Türk-Müsəlman qövmünə qarşı hücumlarını genişləndirmişdir. Ona görə də, Azərbaycanın Milli Ordusunun, yerli müdafiə qüvvələrinin 1988-1994-cü illərdə Şınıx bölgəsi uğrunda aparıqları mübarizə “Vətən müharibəsi tarixi”nin şanlı səhifələrini təşkil edur.
Haşiyə. Qarabağın dağlıq hissəsinin quzeyində, Gəncəbasar mahalının əlverişli coğrafi mövqeyi və mühüm strateji əhəmiyyətə malik olan Şınıx bölgəsinin, bir əsr yarımdan çox müddətdə “ermənistan respublikası”nın quldur-quzğun yuvasına (özləri “Qartal yuvası” deyirdilər) çevirdikləri, hay-daşnak qüvvələri ilə ilboyu sıx əlaqəsi güclü/arasıkəsilməz olan Başkənd kəndi “silah-sursat cəbbəxanası”na çevrilərək (İrəvan Dəzgaqayırma zavodunun filialı bu kənddə yerləşib) növbəti mənfur xislətləri/niyyətləri üçün “qapı” olmalı idi. İnkişaf etmiş iqtisadi imkanlara malik bu düşmən ocağından Gəncəbasara hücumları planlayan dinsiz hay kilsəsi və “Daşnakstyun” silahlıları bununla da Qarabağın işğalı ilə yanaşı ətraf ərazilərin də zəbt edilməsini, Kür çayına maneəsiz çıxmaları əsas məqsədləri idi. Ona görə də, Şınıx-Başkənd cəbhəsi “erməni”lərin hücumlarının qarşısının alınmasında mühüm siyasi-hərbi əhəmiyyət kəsb etmiş, mühüm milli-müqavimət ocağı olub. Təsadüfi deyil ki, icma rəhbəri (Çəmbərək şəhərində məskunlaşan Mamikon Xeçoyan) sonradan etiraf etmişdir ki, onlar kəndi tərk edəndə çoxlu miqdarda texnika-yanacaq, hərbi silah-sursat ehtiyatına, müqavimət qüvvələrinə malik idilər.
Qarabağın işğalına Rusiya hakimiyyəti tərəfindən hərbi əməliyyatlara rəhbər təyin edilmiş “Əfqanıstan hərbi əməliyyatlarının iştirakçısı, general, daşnak quldurlu A.Ter-Tadevosyan (1939-2021) və “Kaliforniya canisi” M.Melkonyan (1957-1993) “Başkənd əməliyyatı”ni ehtiyat cəbhə/hücum xətti kimi nəzərdə tutmuşlar..
Şahdağ-Murğuz dağ qurşağının Şınıx-Başkənd cəbhə xəttində düşmən mövqelərinin güclənməsi xəyanətkar “Qarabağ hərakatı” üçün “II nəfəslik” rolunu oynadığından 1992-ci ilin avqust ayının 06-07-də daşnaklar V.Z.Sərkisyan (1959-1999, yazıçı, “ermənistan”ın müdafiə naziri) və A.A.Saakyan (1955, “ermənistan” Ali Soveti sədrinin I müavini) Başkənd kəndində hücum əməliiyatlarına rəhbərlik etmişlər. V.Sərkisyan 16 avqustda daşnaklardan ibarət “Qartal fədailəri” dəstəsi yaradılmışdır.
Haşiyə. 1920-ci ildən sonrakı mərhələdə Şınıx nahiyəsini işğalı dinsiz hay kilsəsinin əsas məqsədi olub, Başkənd daşnak yuvasının (7000-ə qədər hay sürüsü yaşayan) siyasi-hərbi baxımdan güclənməsi naminə 44 kv.km ərazidə çoxşaxəli iqtisadi-təsərrüfat sistemi, fasiləsiz infrastruk baza yaradılmışdır. Belə ki, burada xalça və ayaqqabı fabriki, maşınqayırma/dəzgahqayırma zavodu, toxuculuq fabriki fəaliyyət göstərib, beynəlxalq əhəmiyyətli avtomobil yolu 3000 m hündürlükdə ilboyu, fasiləsiz işlək vəziyyətdə olub, taxılçılıq təsrrüfatının suvarılması üçün sünii su anbarı yaradılmış, Mədəniyyət evindən düşmən xisləti yayılmışdır.
Yaxınlığdakı Mutudərə (bu kəndin camaatı işğal zamanı Tovuz rayonunun Göyəbaxan və Qarağatlı kəndlərinə sığınıblar), Fərzalı, Zamanlı, Düz və Çay Rəsullu....kəndləri hay-daşnak hücumlarına məruz qalmış əsas yaşayış məntəqələri olmuşdur...Əsas hücum əməliyyatları Ü(İ)çmüəzzin kilsəsinin rəhbərliyi ilə Başkənd kəndində fəaliyyət göstərən müqəddəs Minas (1872-ci il may ayından) və XVII əsr qədim Alban məbədində (“müqəddəs Ovanes” adı altında istifadə edilib) əlaqələndirilib.
40 min nəfərdən çox yerli əhali əhatəsindəki kəndin şərqindəki “Daş evlər” qəbirstanlığında 1905-1906-cı illərdə Qarabağ və Gəncəbasar mahallarında Türk-Müsəlman əhalisinin qatilləri də (Nerses və Sarıbəy Sarıbəyyantslar, İsrail Balyan, Arakel, Arakelyan, Vartan Dəmirçiyan, İsayi Danielyan....) basdırılıb.
1992-ci ilin I yarısında Şınıx bölgəsində yerli dinc əhaliyə qarşı soyqırım qətliamları törədən “Ölümsüz qartallar” daşnak dəstəsinin (rəhbəri sonralar general olmuş A.Petrosyan) 20 illiyi ilə bağlı Qarabağ separatçısı Bako Saakyan 2012-ci ilin sentyabr ayında 70 üzvünü (64-ü ölümündən sonra) “İgidliyə görə” medalı ilə təltif etmişdir, dəstənin rəhbəri isə II Vətən müharibəsində (23 oktyabr 2020-ci il) çağırış edərək “Vətən dardadır, mübarizəyə qalxaq!” deməklə əsil hay xislətini ortaya qoymuşdur....
Müqəddəs Şahdağ qurşağının dini-irfani Türk-Müsəlman yurdlarının yağı düşmənlərdən “qüsl edilməsi” şərəfinə nail olanlardan əslən Düz Rəsullu kəndindən albay Cahangir İskəndər oğlu Rüstəmov (1939-1994, ölümündən sonra “Azərbaycan bayrağı” ordeni ilə təltif edilib, 1991-1994-cü illərdə 861/171 saylı hərbi hissənin komandiri olub, 223 km-lik sərhəd zolağının müdafiəsini təşkil edib), əmizadəsi Məzahir İzzət oğlu Rüstəmov (1960-1992, Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı) və onların silahdaşları (bu Vətən Şəhidləri və Qaziləri haqqında növbəti yazılarda) “ermənistan” DİN-nin 4-cü motoatıcı sərhəd alayına və yerli müdafiə dəstələrinə qarşı mərdliklə mübarizə aparmaqla Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü təmin olunmaqla yanaşı, həm də e.ə. II minilliyin II yarısı tarixindən təşəkkül tapmış qədim Xocalı-Gədəbəy təbəddülat/mədəniyyət mərhələsinin zəngin maddi-mənəvi irsini düşmən işğalından mühafizə etmişlər....
Şınıx-Başkənd hərbi əməliyyatlarında yerli özünümüdafiə qüvvələrinin əsas müqavimət ocağı Qarapapaq/Seyid dərəsi-Arabaşı kəndləri istiqamətində yerləşmişdir.
P.S. Düşmən yuvası Başkənd kəndi işğaldan azad edildikdən sonra 2 saat ərzində köçürülən hayların 80%-i Qərbi Azərbaycanın Çəmbərək nahiyyə mərkəzində (qovulan rusların evlərində) və kəndlərində (əhalisi Azərbaycana zorla köçürülən Toğluca, Ağbulaq...) məskunlaşanlardan 630 ailə 2006-cı ildə Haaqa məhkəməsinə 52 səhifəlik mülki əəmlak iddiası ilə müraciət ediblər.
P.S.S. Toğluca kəndi və eyni adlı çay-“Draxtik”, Ağbulaq kəndi-“Axberk”, Gədəbəy nahiyəsinin Qarapapaq/Seyid dərəsi kəndi isə 1852-ci ildən-“Novoivanovka”...adlanır.
(Yazının hazırlanmasında həm də, Gədəbəy rayonu, Düz Rəsullu kənd sakini İman Məhəmməd oğlu Əkbərovun (1968) məlumatlarından da istifadə edilib).
Qismət Yunusoğlu, Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
