İran Ermənistana qaz ixracının həcmini artırmağı, eləcə də “mavi yanacağ”ın Ermənistan ərazisi vasitəsilə digər ölkələrə ixracı imkanlarını qiymətləndirməyi təklif edir. “Tasnim” xəbər agentliyinin məlumatına görə, ötən həftə sonu ərazi idarəetmə naziri David Xudatyanla görüşdən sonra İranın neft naziri Möhsün Paknejadi Tehranın İrəvana "təbii qaz ixracını genişləndirmək" məqsədi daşıyan yeni ticarət çərçivəsi təklif etdiyini bildirib. İndiyə qədər iki ölkə arasında enerji əməkdaşlığı "elektrik enerjisi müqabilində qaz" proqramı çərçivəsində həyata keçirilib.
Eyni zamanda, İran naziri qeyd edib ki, yeni təklifin həyata keçirilməsi üçün mövcud infrastrukturun hərtərəfli qiymətləndirilməsi, eləcə də Ermənistan ərazisindən İran qazının ixracı üçün regional tranzit dəhlizi kimi istifadə imkanlarının nəzərdən keçirilməsi tələb olunur. Rəsmi İrəvanın Tehranın İran qazının həcmini artırmaq təklifi ilə razılaşıb-razılaşmadığı hələlik məlum deyil. Ərazi İdarəetmə Nazirliyi yalnız tərəflərin "tədarük olunan qazın həcminin artırılması və enerji sektorunda ticarətin genişləndirilməsi məsələlərini" müzakirə etdiyini bildirib. Birgə ixtisaslaşmış işçi qrupun yaradılması barədə razılıq əldə edilib. BMT-nin enerji məsələləri üzrə milli eksperti Ara Marcanyan qeyd edir ki, iki ölkə arasında yaradılacaq yeni işçi qrup İran-Ermənistan qaz kəmərinin gücünün artırılmasını müzakirə etməlidir. 140 kilometrlik boru kəmərinin təntənəli açılışı təxminən 20 il əvvəl, 2007-ci ildə, ikinci prezident Robert Köçəryanın və İran prezidenti Mahmud Əhmədinejadın iştirakı ilə baş tutub. İldə 2 milyard kubmetrdən çox qaz ixrac etmək gücünə malik və zərurət yarandıqda Ermənistanın daxili tələbatının əhəmiyyətli bir hissəsini ödəyə bilən bu qaz kəməri hazırda öz tutumunun kiçik bir hissəsindən istifadə edir. Ekspertin sözlərinə görə, ötən il Ermənistana yalnız 480 milyon kubmetr İran qazı ixrac edilib. Ermənistan ildə təxminən iki yarım milyard kubmetr qaz istehlak edir ki, bunun da təxminən 80 faizi Rusiyadan idxal olunur. BMT-nin eksperti Ara Marcanyan bildirib ki, "bu işçi qrupların əsas vəzifələrindən biri İran-Ermənistan qaz kəmərinin tutumunu, deyək ki, 1,1 milyard kubmetrə qədər, yəni ikiqat artırmağın yollarını anlamaqdır ki, bu işlər Rusiya tərəfi ilə əməkdaşlığa mane olmasın və ideal olaraq Rusiyanı da əhatə etsin, bu halda 2-2,3 milyard kubmetr qaz idxal etməyi düşünə bilərik". İllərdir Ermənistan İrandan aldığı qazı elektrik enerjisinə çevirir və “qaz müqabilində elektrik” proqramı çərçivəsində Tehrana ötürür. Ekspertin fikrincə, Ermənistan üçün bu sərfəli sövdələşmə İran qaz idxalının həcmini genişləndirə və ikiqat artıra, onu ildə 480 milyon kubmetrdən 1,1 milyard kubmetrə çatdıra bilər.
Bəs Ermənistanın bütün daxili tələbatını İran qazı ilə ödəmək mümkündürmü? Ekspert bunun mümkün olduğunu deyir, amma o hesab edir ki, Ermənistan qarşısına belə bir vəzifə qoymayıb, çünki İrəvanın qaz tədarükünü şaxələndirməsi, yəni həm İrandan, həm də Rusiyadan mavi yanacaq alması faydalıdır. Xüsusilə də Marcanyanın sözlərinə görə, İran qazı hazırda Ermənistana idxal edilən Rusiya qazından iki dəfə bahadır: "Biz qaz alırıq, müqabilində elektrik enerjisi veririk, bu, çox sərfəli bir rejimdir və qarşıdakı vəzifə bu əməkdaşlığı 1,1 milyard kubmetr qəbul etmək və 3 milyard kilovat-saat elektrik enerjisi ixrac etmək nöqtəsinə çatdırmaqdır. Bunun üçün 3-cü İran-Ermənistan yüksək gərginlikli xətti çəkilməlidir, lakin bu işçi qruplarının siyahısında bu xəttin bu ilin sonuna və ya gələn ilin ortalarına qədər sürətli və maneəsiz istifadəyə verilməsindən bəhs edilmir". Digər tərəfdən, İran-Ermənistan qaz kəmərinin Ermənistan hissəsi Rusiyanın "Qazprom" şirkətinin nəzarəti altındadır və bu o deməkdir ki, ekspertin fikrincə, Rusiya tərəfinin razılığı olmadan İran qaz ixracının həcmini artırmaq mümkün deyil. Son günlərdə Moskvanın Ermənistan məhsullarına qarşı getdikcə daha sərt sanksiyalar tətbiq etməsini nəzərə alsaq, Rusiya tərəfi Tehranın bu təklifi ilə razılaşacaqmı? Marcanyan danışıqların mümkün olduğuna inanır. İranın Tehranla enerji əməkdaşlığını dərinləşdirmək və qaz tədarükünün həcmini artırmaq barədə açıqlamaları Rusiyanın Ermənistana verilən qazın qiymətinin artması ilə bağlı xəbərdarlıqlarından sonra baş verdi. Rusiya iki ay əvvəl elan etmişdi ki, İrəvan AİB-dən çıxmaq qərarına gələrsə, Ermənistanın güzəştli qaz qiyməti bazar əsaslı ola bilər. Bundan əvvəl prezident Vladimir Putin özü baş nazir Nikol Paşinyana xəbərdarlıq etmişdi ki, Moskva İrəvana qazın min kubmetrini 177 dollara satır, Avropada isə bu, təxminən 600 dollardır.
Tahir TAĞIYEV
