Akif Nəsirli: “Problem yalnız korrupsiya deyil, həm də idarəetmə keyfiyyəti və daxili nəzarət sistemlərinin zəifliyidir”
2026-cı ilin yanvar-iyun aylarında Azərbaycan Hesablama Palatasının keçirdiyi dövlət maliyyə nəzarəti tədbirləri nəticəsində ümumilikdə 160,3 milyon manat məbləğində maliyyə nöqsanı və pozuntusu aşkarlanıb.
Nöqsanların bölgüsü belədir: 35 milyon manat üzrə bərpa barədə qərar qəbul edilib, 14,8 milyon manatlıq material hüquq-mühafizə orqanlarına göndərilib, qalan 110,5 milyon manat isə digər nöqsanlar kimi qeyd olunub. 2024-cü ilin birinci yarısında Hesablama Palatası 91 milyon manatlıq maliyyə pozuntusu aşkarlayıb. 2025-ci ilin birinci yarısında isə rəqəm təxminən 65-70 milyon manat səviyyəsində qiymətləndirilirdi.
Diqqəti çəkən məqam odur ki, 2026-cı ilin ilk altı ayında 160,3 milyon manatlıq göstərici həm 2024, həm də 2025-ci illərin eyni dövrlərindən yüksəkdir. Məlum olur ki, pozuntuların miqyası və sayı azalmayıb. Bunun səbəbi nə ilə bağlıdır? Cəzasızlıqdan, yoxsa digər səbəblərdən irəli gəlir?
Sözügedən məsələyə aydınlıq gətirən iqtisadçı-ekspert Akif Nəsirli baki-xeber.com-a açıqlamasında yaranan problemin səbəbini bir sıra amillərlə əlaqələndirdi: “2026-cı ilin ilk altı ayında Hesablama Palatasının dövlət maliyyə nəzarəti tədbirləri nəticəsində 160,3 milyon manat məbləğində maliyyə nöqsanı və pozuntusunun aşkarlanması bir neçə fərqli aspektdən qiymətləndirilməlidir. Təkcə məbləğin yüksək olması avtomatik olaraq korrupsiyanın və ya maliyyə intizamsızlığının artdığını göstərmir. Bu rəqəm həm də nəzarətin əhatə dairəsinin genişlənməsi, audit metodlarının təkmilləşdirilməsi və daha dərin yoxlamaların aparılması ilə bağlı ola bilər. Bununla belə, əgər ardıcıl olaraq bir neçə il ərzində pozuntuların həcmi azalmaq əvəzinə artırsa, bu artıq dövlət maliyyəsinin idarə olunmasında sistemli problemlərin mövcudluğuna işarə edir. Ən mühüm suallardan biri budur ki, niyə eyni xarakterli maliyyə pozuntuları ildən-ilə təkrarlanır? Əgər audit orqanı hər il oxşar nöqsanları aşkar edir, lakin növbəti illərdə yenə eyni problemlər ortaya çıxırsa, bu, auditin profilaktik təsirinin zəif olduğunu göstərir. Auditin əsas məqsədi yalnız pozuntunu aşkar etmək deyil, həmin pozuntunun yenidən baş verməsinin qarşısını almaqdır. Əgər bu baş vermirsə, deməli, nəzarət mexanizmləri tam işlək deyil. Burada cəzasızlıq amili də ciddi rol oynaya bilər. Əgər qanun pozuntusuna yol verən vəzifəli şəxslər real hüquqi, inzibati və ya maliyyə məsuliyyəti daşımırsa, gələcəkdə eyni halların təkrarlanması üçün münbit şərait yaranır. Məsuliyyət yalnız vəsaitin geri qaytarılması ilə məhdudlaşmamalıdır. Çünki dövlət vəsaitinin qanunsuz və ya səmərəsiz istifadəsi sadəcə maliyyə itkisi deyil, həm də ictimai etimadın zədələnməsi deməkdir”.
A.Nəsirlinin fikrincə, digər mühüm səbəb dövlət satınalmaları və büdcə xərclərinin idarə edilməsində mövcud boşluqlardır: “Bir çox hallarda pozuntular vəsaitin mənimsənilməsindən daha çox satınalma prosedurlarının pozulması, müqavilələrin düzgün tərtib edilməməsi, işlərin keyfiyyətsiz qəbul edilməsi, artıq ödənişlər və sənədləşmədəki çatışmazlıqlarla bağlı olur. Bu isə göstərir ki, problem yalnız korrupsiya deyil, həm də idarəetmə keyfiyyəti və daxili nəzarət sistemlərinin zəifliyidir. Daxili audit institutunun effektiv işləməməsi də bu vəziyyətə təsir edir. Dövlət qurumlarında daxili nəzarət mexanizmləri vaxtında problemləri aşkarlaya bilsəydi, onların əhəmiyyətli hissəsi Hesablama Palatasının yoxlamalarına qədər aradan qaldırıla bilərdi. Əgər pozuntular yalnız xarici audit zamanı üzə çıxırsa, bu, daxili maliyyə idarəetməsində ciddi boşluqların olduğunu göstərir. Bəzi hallarda büdcə vəsaitlərinin xərclənməsinə cavabdeh şəxslərin peşə hazırlığı da yetərli olmur. Dövlət satınalmaları, büdcə uçotu və maliyyə idarəçiliyi kifayət qədər mürəkkəb sahələrdir. Qanunvericilikdə tez-tez edilən dəyişikliklər, elektron satınalma sistemlərinin tətbiqi və yeni hesabat standartları əlavə bilik tələb edir. Təlimlərin kifayət qədər olmaması texniki xarakterli nöqsanların sayını artırır. Müsbət tərəf ondan ibarətdir ki, aşkar olunan 35 milyon manat üzrə bərpa qərarı qəbul edilib və 14,8 milyon manatlıq material hüquq-mühafizə orqanlarına göndərilib. Lakin əsas məsələ bundan sonrakı mərhələdir. Cəmiyyət bilməlidir ki, hüquq-mühafizə orqanlarına göndərilən materiallar üzrə neçə cinayət işi başlanıb, neçə nəfər məsuliyyətə cəlb olunub, dövlətə dəymiş zərərin nə qədəri real olaraq geri qaytarılıb. Bu məlumatlar ictimaiyyət üçün açıq olmadıqda, cəzasızlıq barədə təsəvvür daha da güclənir.
Diqqət çəkən məqamlardan biri də 110,5 milyon manatın "digər nöqsanlar" kimi təqdim edilməsidir. Bu kateqoriyanın hansı pozuntuları əhatə etdiyi, onların nə dərəcədə ciddi olduğu və hansı dövlət qurumlarında baş verdiyi barədə daha geniş məlumatın açıqlanması ictimai nəzarət baxımından vacibdir. Şəffaflıq artdıqca həm dövlət qurumlarının məsuliyyəti yüksəlir, həm də gələcək pozuntuların qarşısını almaq asanlaşır.
Problemin həlli üçün ilk növbədə riskəsaslı maliyyə nəzarəti sistemi daha da inkişaf etdirilməlidir. Ən çox pozuntu aşkarlanan sahələr əvvəlcədən müəyyən edilməli, həmin istiqamətlər üzrə davamlı monitorinqlər aparılmalıdır. Bu, yalnız sonradan pozuntunu aşkar etməyə deyil, onun baş verməsinin qarşısını almağa imkan verər. Elektron satınalma sistemləri daha da təkmilləşdirilməli, müqavilələrin icrası, ödənişlər və görülən işlər real vaxt rejimində izlənməlidir. Rəqəmsal nəzarət insan faktorunu azaltdığı üçün həm korrupsiya riskini, həm də texniki səhvləri minimuma endirə bilər. Daxili audit xidmətlərinin müstəqilliyi və səlahiyyətləri artırılmalıdır. Onlar rəhbərlikdən asılı olmayan, peşəkar və müstəqil struktur kimi fəaliyyət göstərməli, aşkar etdikləri nöqsanlar üzrə məcburi icra mexanizmlərinə malik olmalıdırlar. Dövlət vəsaitinin idarə edilməsinə cavabdeh şəxslərin peşəkarlığının artırılması da vacib istiqamətlərdən biridir. Maliyyə idarəçiliyi, satınalma qaydaları və büdcə intizamı üzrə mütəmadi sertifikatlaşdırma və ixtisasartırma proqramları tətbiq olunmalıdır. Eyni zamanda, məsuliyyət mexanizmləri sərtləşdirilməlidir. Eyni xarakterli pozuntunu təkrar törədən vəzifəli şəxslər üçün daha ciddi inzibati və hüquqi tədbirlər nəzərdə tutulmalı, yalnız vəsaitin geri qaytarılması ilə kifayətlənməməlidir. Bu, profilaktik təsiri gücləndirən əsas amillərdən biridir.
Nəhayət, Hesablama Palatasının tövsiyələrinin icrasına ayrıca nəzarət mexanizmi yaradılmalıdır. Audit hesabatı dərc olunduqdan sonra həmin qurumların nöqsanları hansı müddətdə aradan qaldırdığı, hansı tədbirləri gördüyü və tövsiyələrin neçə faizinin icra edildiyi barədə ictimai hesabatlılıq təmin edilməlidir. Əgər maliyyə pozuntularının həcmi ildən-ilə yüksək olaraq qalırsa, bu, yalnız ayrı-ayrı qurumların deyil, dövlət maliyyə idarəetmə sisteminin müəyyən elementlərinin yenidən qiymətləndirilməsinə ehtiyac olduğunu göstərir. Problemin həlli daha çox audit keçirməklə deyil, audit nəticələrinin real islahatlara, məsuliyyətə, şəffaflığa və idarəetmə keyfiyyətinin yüksəldilməsinə çevrilməsi ilə mümkündür. Bu halda həm dövlət büdcəsinin vəsaitləri daha səmərəli istifadə edilər, həm də ictimai etimad əhəmiyyətli dərəcədə artar”.
Vidadi ORDAHALLI
