Şahdağ silsiləsinin Gəncəbasar yönündəki yaylaqların tərəkəmə elatına azlıq təşkil etdiyindən, sıxlıq yarandığından Şınıx bölgəsinin ağsaqqalı Hacı Məhəmməd Məşədi Oruc oğlu (1828-1901) çar II Nikolaya (1868-1918) müraciət edir ki, Murğuz silsiləsinin günbatanında doğma, kökənli Qaraqoyunlu yaylaqlarının onlara qaytarılmasına rüsxət versin, hətta razılıq da alınıbmış...amma, 1905-ci ildə Rusiyada baş verən inqilab bu məsələnin həllini mümkünsüz etmişdir...(uzun illər ərzində Gədəbəy rayonu, Düz Rəsullu kəndini əhatə edən Nizami adına kolxozun sədri olmuş, həm də tarixçi-müəllim Məhəmməd Mürsəl oğlu Rəsulovun (1910-1984, professor İzzət Əşrəf oğlu Rüstəmovun (1932) qayınatası, Milli Qəhrəman Məzahir İzzət oğlu Rüstəmovun (1960-1992) babası), Həsən Molla Nağı oğlu Hacıyevin (1898-1965) və Əhməd Süleyman oğlu Hacıyevin (1901-1982) söhbətlərindən)...
Bütöv Azərbaycanın fiziki-coğrafi və inzibati-ərazi bölgüsü xəritələrinə nəzər saldıqda görünən odur ki, ibtidai insan-hay sürüsünün məskunlaşdığı ərazilər (Zəngəzur mahalının Mehri və Qarakilsə nahiyələri, Göyçə bölgəsinin Şahdağ və Murğuz silsilələri boyunca Cəmbərək-Qaraqoyunlu vadisində, Naxçıvan diyarının Şahbuz, Ordubad...qəryələrində, Qarabağ dağ qurşağının Ağoğlan, Şuşa...əraziləri, Böyük Qafqazın cənub hissəsində, Şamaxı, İsmayıllı, Oğuz...dairələrində), yəni, kökənli Türk-Köçəri mədəniyyətinin uca dağlıq ərazilərindəki dağ-çəmən landşaftının yaylaq- otlaq sahələri e.ə. minilliklərin mistik-fəlsəfi abidələri ilə zəngin olmaqla, həm də, yarımsəhra-quru çöl iqlimi şəraitində yaranmış qış otlaq sahələri ilə birlikdə vahid ekosistem və coəraf-ictimai məskunlıaşma arealı kimi qəbul edilir. Hay sürüsünün qış otlaqlarında yerləşəsi və ya köçəri mədəniyyət fəlsəfəsinin yaradıcısı olmasına dair tarixi-xronoloji bilgilərə isə rast gəlinmir.
Yay otlaq sahələrində hay toplumunun yerləşdirilməsi XIX əsrin II yarısından sonra çar Rusiyasının müstəmləkəçilik siyasətinin tərkib hissəsi olduğu Qafqaz Hərbi Dairəsinin rus kartoqrafları tərəfindən tərtib etdikləri hərbi-coğrafi məzmunlu xəritələrdə, eləcə də, etnoqraf-tarixçiləriin çap etdirdikləri nəşrlərdə aydın görünür.
Haşiyə. Qarabağ bölgəsi ilə həmsərhəd olan Gəncəbasar və Şəmşəddin mahallarını, eləcə də, Şınız bölgəsini/Başkənd ocağını ibtidai insan-hay sürüsü “Şimali Artsax” hesab etməklə, “yalançının yaddaşı olmaz” həqiqətini bir daha sübut edirlər. Yəni ki, əgər bu yer “anklav”dırsa, necə olur-“Şimali Artsax”, yox, əgər, “Şimali Artsax”dırsa, onda bəs niyə “anklav”dır...Necə deyərlər, bu nə pəhriz, bu nə turşu/sirkə?....məsəli....(S.Q.Karapetyan (1961-2020) “Şimali Artsax” kitabı, (2004-cü ildə hayca, üç ildən sonra ingiliscə nəşr edilib), Moskva ş., 2018, 577 səh.; A.Petrosyan “Artcvaşen: keçmişi və gələcəyi” (ermənicə, “Azatamart” (“Azadlıq uğrunda mübarizə”) jurnalı, 1992, № 1, səh.12...).
Şahdağ-Murğuz silsiləsinin və ona bitişik ərazilərin tarixən Türk-Müsəlman qovmünə mənsubluğunu təsdiq edən bir xronolji bilgi xüsusilə maraq doğurur, dinsiz hay kilsəsinin, ibtidai insan-hay sürüsünün hiyləgərliyinə işıq salır.1840-cı ildə Qazax və Şəmşşədin sultanlıqları ləğv edildi, Zaqafqaziya diyarına, Yelizavetpol dairəsinə qatıldı (6024 kv.km sahə və 112 min nəfər əhalisi ilə, 37 kəndi olub), 1867-ci ildə ,Qazax qəzası yaradıldı (mərkəzi Qazax kəndi), bu inzibati-əraziyə aid torpaqların xüyli hissəsi (Ağstafa çay hövzəsinin yuxarı, mənbə əraziləri, Qaraqoyunlu dərəsi, Dilican vadisiini yaylaq və meşə örtüyü yerləri) İrəvan qəzasına verildi.1897-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhali siyahıyaalınmasına görə, qəza əhalisinin 43 min nəfəri (38%) “erməni” adı ilə qeyd edilsə də, əslində onlar udinlər olub, Alban məbədlərinə “hay kilsəsi” adı ilə yiyələnən vu toplum milli mənsubluğunda da xislətindən geri qlamyaraq Udinlərin “erməni”ləşdirilməsinə nail olublar.
Qış-yay otlaqları arası boyunca köçəri tərəkəmələrin həyat yolu ilboyu davam edir, tərəkəmə mədəniyyətinin yaranmasına səbəb olur və minilliklər ərzində formalaşdığı üçün əski tarixi keçmişi milli-mənəvi dəyərləri özündə yaşadır. Bu uzun yol ayrı-ayrı düşərgələrdən keçir, köç yolları ilə bir-birinə bağlanır.
Mistik-fəlsəfi bütövlüyü İlahi Yaradandan gələn bu mədniyyətin müqəddəsliyi təbiətin yaranışı ilə bağlıdır, belə ki, yarım səhranın, quru çöllərin yovşanlı kövşənləri də, dağ çəmənlərinin dumanlı/şehli tər-təmiz ot örtüyü də rruhani ocaqları kimi dini-sakral gücə malikdir.(yalnız Türk-Müsəlman dünyasına Uca Haqqın payıdır).
Türk dünyası coğrafiyasının Təbəddülat mərhələləri Tərəkəmə/Köçəri mədəniyyətinin səhifələri ilə zəngindir, bu səhifələrin tarixi-coğrafi məzmunu həm də zəngin elmi-fəlsəfi dəyərləri özündə ehtiva edir. Köçəri elatının milli-mənəvi tarixi coğrafi keçmişə bağlı olduğu üçün Bütöv Azərbaycanın ayrı-ayrı əraziləri üçün həm də özəl səciyyə daşıyır. Bu baxımdan Qazax-Şəmşəddin mahalında, Ceyrançöl-Şahdağ üzrə köçəri mədəniyyətinin də xronoloji keçmişi “Türk dünyası coğrafiyası”nda xüsusi yer tutmaqla yanaşı, qədim tariximizin yazılmasında da mühüm əhəmiyyət kəsb edir..
XIX əsrin II yarısında Şahdağ və Murğuz dağlarının çəmənliklərində Qazax-Tovuz tərəkəmə elatının daha çox can atması “dırnaq vergisi”nin çox olması da səbəb olub, obalar yüksəkliklərdə salınırdı, nökər kimi işləyən haylar daha çox tikinti və dəmirçiliklə məşğul olduqlarından bəylərin razılığı ilə çox vaxt bu yerlərdə də qalırdılar (qonşu Şəmkir nahiyəsinin Çardağlı kəndində olduğu kimi). Şahdağ və Başkənd arasındakı “Yaqublu dərəsi” Qazax bəylərindən olan Yaqub ağanın adı ilə bağlıdır, onun yurd yerlərinin qalıqları indi də durur, onun nəsil xələflərindən Murğuz dağının Göyçə gölü hövzəsi və Pəmbək dağları yaylaqlarda (Qarakilsə nahiyəsinin Yaqullu kəndi) da binələniblər.
Şınıx dərəsi boyunca (30 km məsafədə), Axınça çayı (Tovuz çayının sağ qolu) boyunca uzanan kəndləri Qazax-Şəmşəddin mahalının tərəkəmə elatının köçəri mədəniyyətinin onomastik vahidləri kimi səciyyəvi cəhətləri ilə yanaşı, ümumi toponim irsi olaraq qiymətləndirilə bilər. Belə ki, Qazax nahiyəsinin oruclu tayfası Mutudərə üstündəki Cücənli obasında (İsalı kəndi yaxınlığında) məskunlaşıb, əslində bu yer Türk-Moğol/Qıpçaq mənşəli Cuci xanın (1185-1227, Çingiz xanın böyük oğlu) adı ilə bağlıdır (Qərbi Azərbaycanın Dağ Borçalı nahiyəsində Cucəkənd ilə eyni mənşəlidir). Və yaxud, Qazax qəzasının Pirli kəndinin (hazırda Ağstafa rayonu tərkibindədir) tərəkəmə elatının İsalı kəndindəki şəcərə soyları sırasında Köçərlilər nəsli, akademiklər, filosof Firudin Qasım oğlu Köçərli (1920-2005) və qardaşı, tarixçi Tofiq Qasım oğlu (1929-2007) məşhur imzalar sırasındadır.
Mutukənd/Mutudərə onomastikası məna anlamında Göyçay rayonu, Mırtı kəndi, Qərbi Azərbaycanın Qaraqoyunlu dərəsində Murtu kəndi...toponimləri ilə eynilik təşkil edir.
“Yaqublu dərəsi”nin üstündəki Dəmirlik dağı da yaylaq obaları ilə tərəkəmə elatının sıx ocaqlarından biri olub, Başkənd kəndi yaxınlığında.
Qazax-Şəmşəddin-Qarakənd/Gədəbəy mahalının əski tərəkəmə elatının mədəniyyət irsinin təhlilində nəzəri-metodoloji yanaşma aşağıdakı tərkib hissələrinə ayrılıb:
- uca dağlığın tərəkəmə mədəniyyət ocaqlarının təbii-coğrafi, tarixi-xronoloji dəyərləri, tərəkəmə elatının milli-mənəvi köklərinin ifadəsi (Şahdağ-Murğuz dağlıq silsiləsi timsalında) milli mədəniyyətimizin bir hissəsidir ki, Qərbi Azərbaycanın Göyçə və Dağ Borçalı mahallarının mədəni dəyərləri ilə üzvi bağlılıq təşkil edir;
- dağ çəmənlərinin relyef-landşaftı ilə bağlı zəngin maddi-mədəniyyət abidələrinin tarixi keçmişi tərəkəmə mədəniyyəti dini-sakral təlimin mistik-fəlsəfit əsaslarını ifadə edir, irfani dəyərlərin və şifahi-ədəbi irsin yaranmasını ehtiva edir;
- köç yolları və aralıq düşərgələrin məkan və tarixi dəyərləri köçəri mədəniyyətinin bağlantısı olmaqla, Bütöv Azərbaycan boyunca bu mədəni gələnəkləri kimi qiymətləndirir; yalnız Türk-Müsəlman dünyasına mənsubluğunu isbatlayır;
- yarımsəhra/çöl düzənlərinin yovşanlı-yuğunlu ocaqların ruhaniliyi və dağ çəmənlərinin sakral ruhu tərəkəmə elatının bərəkət mayası ilə yoğrulduğundan köç yolları ilə doğma ellərə paylanması mistik anlamda İlahi Hökm kimi qəbul edilir;
- minilliklərlə yaşı olan kökənli qışlaq/yaylaq mədəniyyətinin təməl rişələri tarixi-coğrafi, milli-mənəvi, dini-sakral, mistik-fəlsəfi...elm törələrinin yaranması ilə nəticələnib (və geniş elmi-nəzəri tədqiqni gözləyir).
Təsadüfi deyil ki, “Türk dünyası coğrafiyası”nın “Köçəri tərəkəmə mədəniyyəti”nin tarixi-coğrafi səhifələrində Qazax-Şəmşəddil-Qarakənd/Gədəbəy mahalı, eləcə də, Şahdağ qurşağının dağ çəmənlərində kökənli Türk-Müsəlman yurdları-Qaravəllilər, Əyridərə, Göyəmli, Göyəlli, Arabaçı, Dördlər, Mutudərə....kəndləri (bu ocaqlar ibtidai insan-hay srüsünün XIX əsrin II yarısında çar Rusiyası tərəfindən Başkənd yaylaqlarının əhatəsindədir) xüsusi yer tutur.
P.S. Dinsiz hay kilsəsi Qarakilsə şəhərinin adını dəyişib-əvvəlcə “Kirovakan” (1935-1992-ci illərdə, sonra “Vanadzor”, Yaqublu kəndini isə “Meqrut”, Cücəkənd, 1935-ci ildə Qızıl Şəfəq, 08 avqust 1991-ci ildən “Conaşoq”... adlandırıb.
(Yazının hazırlanmasında həm də Gədəbəy rayonunun İsalı və Düz Rəsullu kənd sakinləri Mirbəşir Xuduş oğlu Manafovun (1951), Nizami Ərrəhman oğlu Zeynalovun (1955) məlumatlarından istifadə olunub).
(Ardı var)
Qismət Yunusoğlu, Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
