Əli Orucov: "Yeni neft kəmərinin Türkiyənin razılığı olmadan həyata keçiriləcəyini düşünmürəm"
İraq hökuməti ölkə neftinin Aralıq dənizinə Suriya üzərindən ixracını nəzərdə tutan layihəni təsdiqləyib və bu məqsədlə Suriya ilə memorandum imzalamağa razılıq verib. Layihə çərçivəsində Basra Oil Company ilə Suriyanın Energetika Nazirliyi yeni neft kəmərinin tikintisi üzrə əməkdaşlığa başlayacaq.
Yeni marşrut İraqın neft ixracında Türkiyənin Ceyhan limanına gedən mövcud kəmərdən asılılığını azaltmağı hədəfləyir. Bundan əlavə, uzun illərdir münaqişələr səbəbindən fəaliyyət göstərməyən və zədələnmiş Kərkük–Baniyas neft kəmərinin əvəzlənməsi də planlaşdırılır.
İraq hökuməti eyni zamanda ölkənin qərbində yerləşən Akkas neft-qaz yatağının işlənməsi üçün beynəlxalq şirkətlər konsorsiumu ilə əməkdaşlığa razılıq verib. Məlumata görə, Bəşər Əsədin hakimiyyətdən getməsindən sonra İraq və Suriya enerji sahəsində əməkdaşlığı genişləndirməyə çalışırlar. Yeni boru kəməri Suriyaya tranzit gəlirləri gətirəcək, infrastruktur investisiyalarını artıracaq və iki ölkə arasında iqtisadi inteqrasiyanı gücləndirəcək. ABŞ rəsmilərinin də iyul ayında İraq neftinin Hörmüz boğazından yan keçməklə Suriya vasitəsilə daşınması məsələsini tərəflərlə müzakirə etdiyi bildirilir.
Hazırda Suriyanın Türkiyənin əleyhinə olan layihəyə razılıq verməsinə - Kərkük-Baniyas kəməri Kərkük-Ceyhan kəmərinin ləğvinə hesablanıb - Türkiyənin münasibəti necə olacaq?
Politoloq Əli Orucov məsələ ilə bağlı "Bakı-Xəbər"ə açıqlamasında bildirib ki, Yaxın Şərqdə uzun illərdir davam edən müharibələr, daxili qarşıdurmalar, silahlı münaqişələr və ümumi siyasi qeyri-sabitlik regionun enerji təhlükəsizliyinə və beynəlxalq enerji bazarına ciddi təsir göstərir. Onun sözlərinə görə, xüsusilə Bəsrə körfəzi, Oman körfəzi və Hörmüz boğazı kimi strateji ərazilərə nəzarət uğrunda böyük dövlətlər arasında gedən rəqabət enerji resurslarının hasilatı, daşınması və ticarətini daha da mürəkkəbləşdirir.
"Yaxın Şərqdə müntəzəm olaraq baş verən müharibələr, daxili qarşıdurmalar, silahlı münaqişələr və qeyri-sabitlik, eyni zamanda Bəsrə və Oman körfəzləri, eləcə də Hörmüz boğazına nəzarət uğrunda supergüclər arasında gedən amansız rəqabət bu coğrafiyadakı zəngin təbii ehtiyatların hasilatı, nəqli, ixracı və beynəlxalq bazarlara çatdırılması prosesini çətinləşdirir. Həm təchizatçılar, həm də istehsalçılar vaxtaşırı ciddi problemlərlə üzləşirlər. Bəzi hallarda isə risklər daha da artır. Məhz buna görə də alternativ marşrutların və yeni enerji dəhlizlərinin yaradılması istiqamətində axtarışlar davam etdirilir.
Suriya vətəndaş müharibəsinə qədər beynəlxalq enerji və nəqliyyat zəncirində müəyyən rol oynayan ölkələrdən biri idi. Lakin Bəşər Əsəd hakimiyyətinə qarşı on ildən artıq davam edən müharibə nəticəsində ölkənin nəqliyyat infrastrukturu ciddi zərər gördü, Suriya ərazisindən keçən enerji və logistika xətləri faktiki olaraq fəaliyyətini dayandırdı. Bu proses yolların, boru kəmərlərinin və digər mühüm infrastrukturun yararsız vəziyyətə düşməsinə səbəb oldu" - deyə siyasi şərhçi vurğuladı.
Onun sözlərinə görə, hazırda Suriyanın yenidən regional enerji layihələrinə qoşulması və yeni neft kəmərinin tikintisi ilə bağlı əməkdaşlığa başlaması ilk növbədə Dəməşqin milli maraqları baxımından qiymətləndirilməlidir: "Çünki uzun illər davam edən müharibədən sonra ölkənin iqtisadiyyatının bərpası, yeni investisiyaların cəlb edilməsi və tranzit gəlirlərinin artırılması Suriya üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Lakin bu heç də o demək deyil ki, regionun əsas oyunçularından biri olan Türkiyə bu prosesdən kənarda qala bilər. Ankara Suriyanın suverenliyinin, ərazi bütövlüyünün və təhlükəsizliyinin qorunmasında mühüm rol oynayır və müəyyən mənada təminatçı funksiyasını yerinə yetirir. Bundan əlavə, Türkiyə ilə İraq arasında da strateji tərəfdaşlıq münasibətləri mövcuddur və iki ölkə arasında siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik sahələrində sıx əməkdaşlıq həyata keçirilir.
Məhz buna görə də hesab etmirəm ki, yeni neft kəmərinin çəkilməsi Türkiyənin razılığı və ya ən azı maraqları nəzərə alınmadan reallaşdırılsın. Türkiyə Yaxın Şərqdə, xüsusilə Suriya və İraqda fəal iştirak edən, regionun təhlükəsizlik və enerji arxitekturasına ciddi təsir imkanlarına malik olan əsas aktorlardan biridir. Ankara həm coğrafi mövqeyi, həm siyasi çəkisi, həm də enerji tranziti sahəsində oynadığı rol baxımından bu cür layihələrdə nəzərə alınmalı olan ölkədir.
Bu baxımdan hesab edirəm ki, həm Bağdad, həm də Dəməşq yeni enerji marşrutları və neft kəmərləri ilə bağlı qərarlar qəbul edərkən Türkiyənin maraqlarını mütləq nəzərə alacaqlar. Çünki regionda uzunmüddətli və dayanıqlı enerji layihələrinin həyata keçirilməsi yalnız əsas regional aktorların maraqlarının uzlaşdırılması şəraitində mümkün ola bilər".
Dəniz NƏSİRLİ
