Kişinyov meri İon Çeban Moldova Respublikasına su təchizatı məsələsini Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenskiyə ünvanlamaq niyyətində olduğunu açıqlayıb. Kişinyov Dnestr çayının nəzarətini yuxarı axında su elektrik stansiyaları kaskadı tikən Kiyevə verib. Dnestr suyunu içən Moldova hazırda Ukraynanın aşağı axında Dnestr su anbarından buraxılan suya güvənir. Suyun buraxılması ilə bağlı müqavilə iyulun 31-də başa çatır və Kişinyov sakinləri içəcək heç nəsiz qalır.
1973-cü ildən bəri Ukrayna Dnestr çayında su elektrik stansiyaları kaskadı tikib, bunlardan üçü Dnestr Elektrik Stansiyaları adlanır. Elektrik stansiyasında bənd və su anbarı tikilib və su anbarından buraxılan su Moldova sahilindəki bütün canlıların içəcək bir şeyə sahib olub-olmayacağını müəyyən edir. Su elektrik stansiyaları Ukraynanı elektrik enerjisi ilə təmin edir və buna görə də kaskad daim su anbarından xeyli miqdarda su çəkir. Su elektrik stansiyasının iş qrafikinin pozulmasının qarşısını almaq üçün Kiyev Kişinyovla müqavilə imzalayıb və bu müqaviləyə əsasən Moldova Dnestr çayının öz hissəsinin nəzarətini Ukraynaya verib. İndi isə Dnestr böhranı səbəbindən Kişinyov mediası bu barədə geniş məlumat yayır. Məlumdur ki, sənəd prezident Maya Sandunun rəhbərliyi altında imzalanıb və onun icazəsi ilə Ukraynaya Dnestrin Moldova sahilinin su anbarının yaxınlığındakı bir hissəsinə nəzarət verilib. Bu yaz Dnestr çayına, ehtimal ki, Dnestr su elektrik stansiyalarından birindən neft sızıb. Rusiya bu məsələdə günahlandırılıb. Yeri gəlmişkən, orada hələ də neft ləkələri görünür. Lakin çayın çirklənməsi ilə bağlı xəbər sonradan digər mümkün mənbələr üzə çıxmağa başlayanda susduruldu. Keçən həftə isə daha bir fəlakət baş verib: Dnestr dayazlaşıb və Ukrayna Dnestr su anbarından axıdılmasını azaltsa, Kişinyov içməli susuz qalacaq.
Kişinyov meri İon Çeban Moldovanın su təchizatı məsələsi ilə bağlı Zelenskiyə birbaşa müraciət etmək niyyətində olduğunu açıqlayıb. O, Kişinyovun sosial, tibbi və strateji müəssisələrə ev sahibliyi etdiyini və su təchizatındakı fasilələrin ciddi nəticələrə səbəb ola biləcəyini qeyd edib və Ukrayna hakimiyyətinin böhranın qarşısını almaq üçün bir həll yolu tapacağına ümid etdiyini deyib. Bundan əlavə, Kişinyov meri bildirib ki, Moldova hakimiyyəti əvvəllər Moldovanın şimalındakı Dnestr çayının su ehtiyatları üzərində nəzarəti Ukraynaya verib, lakin sonra Moldova Xarici İşlər Nazirliyində saxlanılan müvafiq sənədi məxfiləşdirib. Çeban izah edib ki, vəziyyət Dnestrin birgə istifadəsi üzrə hökumətlərarası komissiya tərəfindən həll olunmalıdır, lakin o işləmir. Bəyanat, mümkün su təchizatı böhranı ilə əlaqədar zəruri tədbirləri qiymətləndirmək üçün çağırılan Kişinyov Bələdiyyə Fövqəladə Hallar Komissiyasının iclasından sonra ötən həftə verilib.
Ətraf mühit naziri Corc Hacderin sözlərinə görə, Ukrayna tərəfi Dnestr axınını tənzimləyən Novodnistrovsk su anbarında suyun həcminin azaldığını bildirib. Nazir suyun yox olmayacağını, lakin çay səviyyəsinin aşağı düşməsi səbəbindən onun çıxarılmasının daha da çətinləşə biləcəyini vurğulayıb. Ekoloq İlya Trombitçi Moldova jurnalistlərinə bildirib ki, aşağı axındakı su axını əhəmiyyətli dərəcədə azaldıqca Kişinyov susuz qala bilər. Dnestrin dayazlaşması paytaxtda içməli suyun təhlükəsizliyi və ölkənin əsas su yolunun vəziyyəti ilə bağlı müzakirələri daha da gücləndirib: "İki il əvvəl, 1 iyun 2024-cü ildə, vəziyyət hələ də o qədər yaxşı olmasa da, bugünkündən daha yaxşı olduğu bir vaxtda, Moldova və Ukraynadan olan hidroloqlar görüşdülər və Ukrayna Dnestrin Moldova sektorunda saniyədə 100 kubmetr su təmin edəcəyinə söz verdi. Bu razılaşma bu günə qədər qüvvədədir”. Lakin ekspertin sözlərinə görə, bölgədəki əvvəlki hidroloji quraqlıq qış yağıntılarının axmaq əvəzinə torpağa hopması ilə nəticələnib. Bu gün su anbarının özündə çox az su var. Karpat dağlarından axın saniyədə 30 ilə 60 kubmetr arasında dəyişir, aşağı axın isə saniyədə 100 kubmetr səviyyəsində qalır. Buna görə də su anbarının səviyyəsi daim aşağı düşür. Ekspert bildirir: "Çayın axını əhəmiyyətli dərəcədə azaldıqca, Kişinyov susuz qala bilər və oxşar məsələ ilə bağlı əvvəlki narahatlıqlarımıza baxmayaraq... bu artezian quyuları hələ Kişinyovu qısa müddətə belə alternativ su mənbəyi ilə təmin etməyə hazır deyil". Onun sözlərinə görə, belə ehtiyatların olmaması çatışmazlıqdır. Dnestr Komissiyasının son iclasında Ukraynanın iyul ayının sonuna qədər hazırkı 100 kubmetr/saniyə su axını sürətini saxlaması qərara alınıb. Komissiyanın daha bir fövqəladə iclası iyulun 31-də keçiriləcək və tərəflər aşağı axında icazə verilən su axını sürətini müzakirə edəcəklər. İlya Trombitski deyir ki, Kişinyovun su təchizatı üçün saniyədə 70 kubmetr su axını tamamilə qəbuledilməzdir. Bu fərqi Dubasari su anbarı bir neçə günə kompensasiya edə bilər, lakin onun tutumu çox azdır. Ekoloqun sözlərinə görə, saniyədə 90 kubmetr su axını mümkündür, lakin daha aşağı hər hansı bir su axını problemlidir. Bu arada, separatçı Dnestryanı Moldovanın ekoloji fəlakəti və Dnestr çayının məhv edilməsini ört-basdır etməyə çalışdığını iddia edib. Qurum bildirib ki, Dnestr çayı son 35 ildir aktiv şəkildə çirklənir. Dnestryanı bunu Moldovanın çirkab sularının təmizlənməsi qurğularının səmərəsizliyi ilə əlaqələndirib ki, bu da Botna, Reut və Byk kimi kiçik çayların çirklənməsinə və sonra Dnestrə axmasına səbəb olub.
Tahir TAĞIYEV
