Bu gün dünya ölkələinin böyük əksəriyyətinin qarşılaşdığı problemlərdən biri d demoqrafiya ilə bağlıdır. Bu problem müxtəlif aspektlər üzrə özünü göstərir.
Qeyd edək ki, demoqrafik problemin mahiyyəti 20-ci əsrin ikinci yarısından bu günə qədər dünya əhalisinin son dərəcə sürətli və qeyri-bərabər artımındadır.
İqtisadi inkişaf əhalinin artımına uyğunlaşdırılır
Aparılan hesablamalar göstərir ki, kənd təsərrüfatı inqilabının başlanğıcında, yəni eramızdan 10 min il əvvəl, planetimizdə 10 milyon, yeni dövrün əvvəllərində isə 250 milyon yaxın insan yaşayırdı. Amma 1830-cu ildə Yer kürəsinin əhalisi 1 milyarda çatırdı, 1930-cu ildə bu rəqəm 2 milyard oldu, yəni əhalinin iki dəfə artması 100 il çəkdi. Artıq 1960-cı ildə Yer kürəsinin əhalisi 3 milyarda, 1990-cı ildə 4 milyard, 2000-ci illərin əvvəlində 6,1 milyard insan təşkil edirdi. İndi bu rəqəm 8 milyardı keçir.
Son minillikdə Yer kürəsinin əhalisi 20 dəfəyə yaxın artıb. Birinci ikiqat artım 600 il, ikincisi 230 il, üçüncüsü 100 il, sonuncusu isə 35 il çəkib. 1975-1985-ci illərdə əhalinin sayı hər il 77 milyon artıb, yəni, orta hesabla 1,8%, inkişaf etmiş ölkələrdə isə bu göstərici 0,5%, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə 2,1%, Afrikada isə 3% olub. Belə artım templəri bəşər tarixində heç vaxt müşahidə edilməyib. 20-ci əsrin ikinci yarısında dünya əhalisinin artım tempinin sürətlənməsi qeydə alınır. Belə vəziyyətdə dövrümüzdə qlobal demoqrafik problem özünü aşağıdakı aspektlərdə və tendensiyalarda göstərir: 1. aşağı iqtisadiyyat göstəriciləri ilə xarakterizə olunan Asiya, Afrika, Latın Amerikasının inkişaf etməkdə olan ölkələrində əhalinin sürətli artımı, ərazilərin həddindən artıq məskunlaşması qeydə alınır; 2. dünyanın əksər üçüncü ölkələrində əhalinin artımına nəzarət sistemi və ardıcıl demoqrafik siyasət yoxdur; 3. sənayeləşmiş ölkələrdə, ilk növbədə Qərbi Avropada əhalinin artımənı aşağı həddə olması, demoqrafik böhran səbəbindən qocalma və əhalinin azalması; 4. qlobal miqyasda qeyri-bərabər əhali artımı; 5. ölüm və doğum nisbəti arasında fərqin artmas. Beləliklə, bütün bunlar qlobal miqyasda demoqrafik problemlərə yol açır və planetin hər bir ölkəsi bu problemi hiss edir. O da xarakterikdir ki, ölkənin iqtisadi inkişaf səviyyəsi və vətəndaşların həyat keyfiyyəti nə qədər aşağı olarsa, onda doğum səviyyəsi bir o qədər yüksəkdir və əksinə, milli iqtisadi sistem yüksək artım templərinə çatdıqca, əhali artımı davamlı olaraq aşağıya doğru gedir. Qlobal hal kimi demoqrafik problemin gərginliyi onun ekoloji fonu ilə bağlıdır. Əhalinin sıxlığı və artımı ərzağa artan tələbatı ödəmək üçün kənd təsərrüfatı istehsalının imkanlarını və texnologiyalarını üstələyir. Beləliklə, müxtəlif regionlarda əhalinin qeyri-bərabər artımı əlaqədar qlobal problemlərin kəskinləşməsinə səbəb olur. Belə ki, ətraf mühitə demoqrafik təzyiq artır, etnik və mədəniyyətlərarası problemlər kəskinləşir. İşsizlik, məhsuldar qüvvələrin bölgüsündə deformasiya artır. Bütün bunlar ölkəmizdə də nəzərə alınır. Azərbaycanda iqtisadi inkişaf əhalinin artımına uyğunlaşdırılır. Başqa sözlə, təbii artım iqtisadi inkişafa təsir göstərən təbii faktorlardandır. Azərbaycanda təbii artımın növbəti illərdə də qorunub saxlanmasına ehtiyac var. Çünki təbii artım innovasiya və digər iqtisadi prespektivlər baxımından vacibdir, Azərbaycan üçün təbii artımın qorunub saxlanılması növbəti dövrlərdə də öz aktuallığını saxlayacaq. Başqa sözlə, Azərbaycan əhali artımının dinamikası ilə bağlı problem yaşamır.
Urbanizasiya problemi mövcuddur, amma...
Müasir iqtisadiyyatın inkişafı ərazi və yanacaq-xammal ehtiyatları tələb edir. Problemlərin ciddiliyi daha çox məhdud resurslarla deyil, onlardan istifadənin təbiətinin ətraf mühitin vəziyyətinə təsiri ilə bağlıdır. Ən kasıb ölkələrin əhalisinin artması ətraf mühitə geri dönməz təsir göstərməyə başlayıb. 1990-cı illərdə dəyişikliklər kritik həddə çatıb. Bunlara şəhərlərin davamlı böyüməsi, torpaq və su ehtiyatlarının deqradasiyası, meşələrin intensiv qırılması və istixana effektinin yüksəlməsi daxildir.
Etnik və qaçqın problemləri, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə qeyri-mütənasib əhali artımı və onların sosial ehtiyaclarını ödəmək kimi məsələlər demoqrafiya problemlərini kəskinləşdirir. Məsələn, əhalinin sürətli artımı işsizlik problemini sabitləşdirməyə imkan vermir, təhsil, səhiyyə, sosial təminat və digər problemlərin həllini çətinləşdirir. Başqa sözlə, istənilən sosial-iqtisadi problemə demoqrafik problem də daxildir. Belə bir fikir var ki, əvvəlki onilliklərin sürətli əhali artımı ilə yanaşı, sürətli şəhərləşmə də ciddi problemə çevrilir. Bu hal əsasən inkişaf etməkdə olan ölkələrdə sürətlənmiş və nizamsız urbanizasiya nəticəsində özünü göstərir. Şəhərlər bütün təbii sərvətlərin - torpaq, enerji, qidanın ən böyük istehlak mərkəzləridir. Dünyanın böyük şəhərlərinin əksəriyyətində enerji, xammal və xüsusilə yüksək keyfiyyətli su qıtlığı getdikcə daha ağrılı halalır. Urbanizasiya təkcə şəhər əhalisinin artması və şəhərlərin cəmiyyətin bütün sahələrində rolunun yüksəlməsi deyil, həm də təbiətə təsirinin artması prosesidir. Yaşayış ərazisinin 1%-ni tutan şəhərləşmiş ərazilər dünya əhalisinin demək olar ki, 50%-ni cəmləşdirir. Şəhərlər bütün məhsulların 4/5-ni istehsal edir və atmosferin çirklənməsinin 4/5 hissəsinə məsuliyyət daşıyır. Urbanizasiya şəhərlərdə sənayeləşmənin daha sürətlə getməsi, iş imkanlarının çox olması və daha yaxşı sosial imkanlardan irəli gəlir. Təəssüf ki, bu problem Azərbaycanda da özünü qabarıq büruzə verir. Bu zaman şəhərlərdə sıxlığın artması nəqliyyat və mənzil problemlərinin həcmini genişləndirir. Nəqliyyat vasitələrinin artması tıxacların artmasına səbəb olur ki, bu da vaxt itkisi və gərginliyi yaradır. Əhalinin mənzillərə nisbətən çox olması isə mənzil bazarında qiymətləri artırır. Hökumət bu problemin həlli üçün regionların inkişafına indi daha çox diqqət edir. Azərbaycan üçün iqtisadi inkişaf və regional balansın qorunub saxlanılması çox vacibdir. Bunun üçün ixtisaslı kadrların regionlarda işlə təminatını daha da gücləndirməyə ehtiyac var. Bu həm də şəhərlərə marağın azalmasına səbəb ola bilər. Çünki digər ərazilərlə müqayisədə, xüsusən də paytaxtda yaşayış xərcləri daha yüksəkdir. Bu fonda regionlarda xüsusən də özəl sektorda iş yerlərinin sayının artırılması vacibdir. Azərbaycanda son illər "Şəhərdən kəndə" tipli layihələr həyata keçirilməkdədir. Burada məqsəd kənd təsərrüfatının müxtəlif sahələrinə dövlət dəstəyi verməklə kəndlilərin torpağa qayıtmasını təşviq etməkdir. Hesab edilir ki, bu səpkidə görülən işlərin miqyası daha da genişləndirilməlidir.
Tahir TAĞIYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
