Bütün dünyada qadın hüquqları sahəsində əldə olunmuş irəliləyiş gözümüzün qarşısında yox olmaqdadır. Son proqnozlara görə, hazırkı templə gender bərabərliyinə tam nail olmaq üçün daha 300 il lazım olacaq. Bu barədə BMT Baş katibi Antonio Quterreşin Beynəlxalq Qadınlar Günü münasibətilə yazdığı məqalədə qeyd edilib.
Məqalədə bildirilir ki, hər on dəqiqədə bir qadın və ya qızı ailə üzvü və ya sevgilisinin əlindən ölür: “Hər iki dəqiqədə hamiləlik və ya doğuş zamanı bir qadın ölür. Bu ölümlərin əksəriyyətinin qarşısını almaq mümkündür. Bu dəhşətli tendensiyaları geri çevirməliyik və hər yerdə qadın və qızların həyat və hüquqlarını müdafiə etməliyik”. Bütün dünyada olduğu kimi, Azərbaycanda da qadınlara qarşı zorakılıq indi ən çox dartışılan mövzulardandır. Rəsmi rəqəmlər ölkədə məişət zorakılığı ucbatından son illər həyatını itirən qadınların sayca artdığını göstərir. Qanunvericiliyə görə, məişət zorakılığı deyərkən, bir şəxsin yaxın qohumluq münasibətlərindən, birgə və ya əvvəllər birgə yaşamdan sui-istifadə etməklə digərinə qəsdən fiziki və ya mənəvi zərər vurması anlaşılır. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, ötən il Azərbaycanda 51 qadın məişət zorakılığının qurbanı olub. Daha bir il öncə bu rəqəm 46 olmuşdu. Ondan da əvvəl - 2020-ci ildə 41 qadın belə zorakılıq üzündən həyatını itirmişdi. Bu o deməkdir ki, təkcə son iki ildə məişət zorakılığı üzündən həyatını itirən qadınların sayı 25 faiz artıb. Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi məişət zorakılığının baş verməsinin səbəblərinin öyrənmək, məişət zorakılığının əsas fəsadlarını müəyyənləşdirmək, onunla mübarizədə mövcud hüquqi və institusional mexanizmləri qiymətləndirmək üçün araşdırma aparıb. Zorakılığa məruz qaldığından komitəyə üz tutan 48 qadın, üstəlik, Bakı və Gəncədəki sığınacaqlara yerləşdirilən qadınlar araşdırmaya qatılıb. Bəlli olub ki, belə qadınlar ən çox ərlərindən zorakılıq görürlər. Araşdırmaya qatılan qadınların 33 faizi, yəni hər üç nəfərindən biri məhz elə deyib. Həmin qadınların daha 16 faizi keçmiş ərlərindən zorakılıq gördüklərini söyləyib. Zorakılığa məruz qalan respondentlərin 12 faizi zorakı münasibətləri qayınanalarından gördüklərini bildirib. Daha 10 faiz respondentsə öz qardaşı tərəfindən zorakılığa məruz qaldığını söyləyib. Sorğu iştirakçılarının 4 faizi ilə atası, daha 4 faizi ilə isə anası zorakı davranıb. Sözügedən araşdırmadan üzə çıxır ki, qadınlar ən çox fiziki və psixoloji zorakılığa məruz qalırlar. Araşdırmaya qatılanların 84 faizi psixoloji, 78 faizi fiziki zorakılığa məruz qaldığını bildirib. “Azadlıq” radiosunun məlumatına əsasən, araşdırma nəticəsində məlum olub ki, ən çox qeydə alınan fiziki zorakılıq halları sillələmək, yumruqlamaq, təpikləmək, saçlardan dartmaq, müxtəlif ev əşyalarından istifadə etməklə vurmaqdır. Psixi zorakılığın ən geniş yayılmış üsulları təhqir, təhdid və qadağalardır. Bu üsullar müxtəlif formalarda - zorakılıq qurbanının özünü və yaxınlarını təhqir etmə, ona dostları və qohumları ilə görüşməyi yasaqlama, məhəl qoymama, istəklərini lağa qoyma və ya onları yerinə yetirməkdən imtina kimi formalarda özünü göstərir. Eyni zamanda, döyməklə hədələmə, səriştəsizlikdə, xəyanətdə günahlandırma, işləməyi, təhsil almağı və ya özünü peşəkar şəkildə realizə etməyi yasaqlama, uşaqları əsassız olaraq cəzalandırma və s. formalardan da istifadə olunur. Zorakılıq qurbanlarına müxtəlif iqtisadi məhdudiyyətlər tətbiq edilir. Belə məhdudiyyətlər ortaq və ya şəxsi pul vəsaitini xərcləməyi yasaqlamaq, lazımi əşyaları almağa və digər ehtiyacları qarşılamağa pul verməmək və digər formalarda özünü göstərir. Zorakılığa məruz qalanların 33 faizi belə halla qarşılaşdığını bildirib. Seksual zorakılığa məruz qaldığını bildirənlərsə sorğuya qatılanların 11 faizi qədərdir. Zorakılığa məruz qalanların 94 faizi birdən çox zorakılıq forması yaşadığını bildirib.
Məişət zorakılığına məruz qalanların hər biri onun müxtəlif təsirləri ilə qarşılaşır. Məsələn, qeyd edilən araşdırma çərçivəsində rəyi öyrənilənlərin 74 faizi bildirib ki, məişət zorakılığı nəticəsində müxtəlif bədən xəsarətləri (zədələr, yırtıq, çapıq, dişlərin tökülməsi, sınıq və sair) alıb. Rəyi soruşulanların 54 faizi yuxusunun pozulduğunu və onda qorxu hissi yarandığını, 34 faizi depressiyaya düşdüyünü, 33 faizi özünə qapandığını bildirib. Daha bir diqqətçəkən məqam ondan ibarətdir ki, respondentlərin 22 faizi, yəni az qala hər dörd nəfərdən biri məişət zorakılığına məruz qaldıqdan sonra intihara cəhd etdiyini deyib. Bunlar fonunda İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkilin (Ombudsmanın) 2022-ci il üzrə məruzəsində məişət zorakılığı törətmiş şəxsin məişət zorakılığından zərər çəkmiş şəxslə birgə yaşayış yerində qalmağının müəyyən müddətə qadağan edilməsi təklif edilir.
“Təmiz Dünya” Qadınlara Yardım İctimai Birliyinin rəhbəri Mehriban Zeynalova isə qeyd edir ki, Azərbaycanda qadınlara qarşı zorakılığın aradan qaldırılması istiqamətində kifayət qədər addımlar atılır: “Məişət zorakılığının qarşısını almaq üçün qanunvericilik təhlili aparılıb və bu təhlil üzərində işlər gedir. Gördüyümüz kimi, məişət zorakılığına qarşı mübarizə çevik cavablar tələb edir və bu çevik cavablarla bağlı ardıcıl siyasət həyata keçirilir. Bu siyasətin həyata keçirilməsində bütün qurumların birgə səyləri özünü göstərib”. Problemlərin gender əsaslı zorakılıq qismində də diqqətə çatdırıldığını bildirən Mehriban Zeynalova deyib: “Qanunvericiliyin sərtləşdirilməsi vacib şərtlərdən biridir. Bu da müzakirə predmetidir. Amma çox vaxt məişət və gender əsaslı zorakılığın real statistikasını əldə etmək mümkün olmur. Çünki qanunvericilik də məişət zorakılığının qarşısını almaq və ya məişət zorakılığı ilə bağlı cəza halları barədə statistikanı kifayət qədər dəqiqləşdirmək mümkün olmur. Bu məsələ də mövcud müzakirələrin predmetidir. Məişət zorakılığı və gender əsaslı zorakılığın qarşısını almaq üçün əsas məsələlərdən biri də ümumiyyətlə zorakılığa məruz qalan şəxslərin təhlükəsizliyi ilə bağlı tədbirlərin görülməsidir. Kişilərlə ayrıca iş aparılmalıdır. Bu kampaniyada dövlət qurumları, qeyri-hökumət təşkilatları, yerli icra hakimiyyətlərinin üzərinə məsuliyyət düşür”.
Onun sözlərinə görə, məişət zorakılığına qarşı mübarizədə ən vacib amil çevik alətlərin olmasıdır. Bu çevik alətlərdə mexanizmlər olarsa, problemlə mübarizə asanlaşar.
Samirə SƏFƏROVA
