Bir vaxtlar Dəli Kür adı ilə tanınan Azərbaycanın ən böyük çayı indi öz məcrasından da xeyli geri çəkilib. Məlumata görə, Kürdə suyun səviyyəsi minimum həddən aşağı düşüb. Bildirilir ki, Kürdə suyun səviyyəsi minimum həddən 60-70 santimetr aşağı düşdüyündən vəziyyət kritik həddə çatıb.
Kürdə suyun səviyyəsinin aşağı düşməsi hansı problemlərə səbəb ola bilər və bu problem necə həll olunmalıdır?
Rafiq Verdiyev: “Gələcəkdə su ehtiyatlarının tükənməsi istisna edilmir, çünki…”
Milli Hidrometeorologiya Xidmətinin rəis müavini Rafiq Verdiyev bildirdi ki, gələcəkdə su ehtiyatlarının tükənməsi istisna edilmir. Çünki Azərbaycanın ümumi su resurları 15-20 faiz azalıb. Kür çayı ilə birlikdə su ehtiyatı 30 milyard kubmetrdən 25 milyarda düşüb. Bunun da 8 milyard kubmetri daxili çaylar hesabına təmin olunur: “Bu səbəbdən də suvarmada müasir texlonogiyanın genişləndirilməsinə ehtiyac var. Xəzər dənizinin səviyyəsinin enməsi də ekoloji problemləri artıracaq. Hazırda dənizdə suyun səviyyəsi 2 metr aşağı düşüb. Hətta bəzi xarici mütəxəssislər iqlim normasından asılı olaraq Xəzərin suyunun 10-18 metr aşağı düşəcəyini proqnozlaşdırırlar”.
Ənvər Əliyev: “Azərbaycandakı tranzit çayların böyük əksəriyyətini sularının enerjisini almaq üçün yox, məişət təsərrüfatı üçün istifadə etmək lazımdır”
Ekoloq Ənvər Əliyev bizimlə söhbətində bildirdi ki, su təminatında ən ciddi problem israfçılıqdır: “İstənilən halda suya qənaət vacibdir. Su istifadəsində çoxlu problemlər var. 300 kilometrlikdən su gətiririk, onu götürüb içməli su adı ilə maşın yuyuruq, ağac sulayırıq, bir sözlə pərakəndə istifadə edirik. Heç bir mədəni səviyyəsi olan ölkədə belə bir şey yoxdur. Bizim anbarlarımızın məqsədi odur ki, maksimum dərəcədə dolduraq. Bu isə 32-34 milyard kubmetr su deməkdir. O suların enerjisi alınır, lazımı səviyyədə əhaliyə verilir və ya satılır. Bu da bir problemdir. Azərbaycandakı tranzit çayların böyük əksəriyyətini sularının enerjisini almaq üçün yox, məişət təsərrüfatı üçün istifadə etmək lazımdır. Enerjini günəş enerjisindən almaq lazımdır. Hər kvadratsantimetrə təxminən 130-135 kilokalori enerji düşür. Bunun 90 kilokalorisi isti dövrə düşür. Günəşin parıltısı 2200-2400-ə qədərdir. Bunlar hamısı xəbər verir ki, biz Günəş enerjisindən normal istifadə etsək, sudan aldığımız enerjini bununla kompensasiya edə bilərik”.
Ə.Əliyev onu da əlavə etdi ki, hazırda çayların ən az sulu vaxtıdır: “Çaylar daha çox yazın sonu və yayın əvvəlində sulanmağa başlayır. Əhalinin artım sürəti də bu məsələdə mənfi rol oynayır. Gələn tranzit çayların böyük əksəriyyət suları kənar respublikalarda istifadə olunur. Çünki bütün çaylarımız tranzitdir. Samur çayı vaxtilə 75 faizi bizim xeyrimizə olaraq su verirdi. İndi onu yarıya bölüblər”.
Elçin Bayramlı: “Ölkənin su ehtiyatları minimuma düşüb, Kür və digər kiçik çaylar quruyur”
Sosioloq Elçin Bayramlı bildirdi ki, ölkənin su ehtiyatları minimuma düşüb. Kür və digər kiçik çaylar quruyur. Bundan sonra yalnız baş verə biləcəklərdən danışmaq olar. Dünyada qlobal istiləşmə gedir. Su mənbələri quruyur. Bizdən fərqli olaraq, ölkələr bununla bağlı ciddi tədbirlər gördü. Azərbaycan da su ehtiyatlarının az olduğu ölkələrdən biridir: “Məlumdur ki, ölkənin ümumi su ehtiyatının 70 faizi xarici mənbələr hesabına formalaşır. Yəni qlobal problem başlayanda həmin 70 faiz su da bizə çatmayacaq. Transsərhəd çaylarından gələn suyu həmin ölkələr istifadə edəcək.
Kürdə suyun səviyyəsinin aşağı düşməsinin bir çox səbəbləri var. Onlardan biri Kür çayının mənbəyi olan Türkiyədə bir neçə su anbarının tikilməsidir. Mənbə sularının böyük hissəsi orada toplanılır və çaya az gəlir. İkincisi isə, Kürə axan kiçik çaylar ekoloji səbəbdən quruyub. Məsələn, meşələr qırılıb, qum, çınqıl daşları daşınılıb. Həmin çaylar lilli suyu Kürə gətirir və çayın aşağı axarlarında onun dibi yuxarı qalxır. Məhz ona görə də keçən il əksinə olaraq, dəniz suyu Kürə axmağa başladı. Üstəlik, Kür çayına təzyiq artıb. Ondan suvarmada nəzarətsiz və məhdudiyyətsiz istifadə edilir. Bir çox böyük plantasiyalar suvarma üçün Kür çayının suyunu normadan artıq götürürlər".
Həmsöhbətimiz onu da əlavə etdi ki, azad edilən torpaqlarımız - Qarabağ su ehtiyatı ilə zəngindir. Azərbaycanın 30 faiz su ehtiyatı həmin bölgədə yerləşir. Həmin su ehtiyatlarından səmərəli istifadə etsək, ətraf regionları da vəziyyətdən çıxara bilərik. Amma sistemli, elmi şəkildə əsaslandırılmış işlər görülməlidir: “Suyun düzgün paylaşdırılması, bölüşdürülməsi, su mənbələrinə normal təzyiq verilməsi kimi məsələlər nəzərə alınmalıdır. Yəni bir tərəfdə daha çox su istismar edib, digər tərəfdə qıtlıq yaratmamaq üçün düzgün kanalların çəkilməsi, alternativ mənbələrdən istifadə etmək lazımdır. Bir neçə il əvvəl Cənab Prezident İlham Əliyev də bildirib ki, 2030-cu ilə qədər Azərbaycanı səhralaşma, quraqlıq gözləyir. Təcili tədbirlər görülməlidir. Amma müvafiq qurumların məsələ ilə bağlı ciddi bir fəaliyyətini görmədik”.
Günel CƏLİLOVA
