Məlum olduğu kimi, Azərbaycanda bələdiyyələrin işlək bir quruma çevrilə bilməməsi tez-tez gündəmə gəlir. Müstəqil ekspertlər həmin qurumların zəif fəaliyyətini əsas problemlərdən biri sayır.
Məsələ burasındadır ki, bir çox inkişaf etmiş ölkədə məhz bələdiyyələr insanların sosial-iqtisadi durumunun yaxşılaşmasına ciddi təsir göstərir. Azərbaycanda isə bələdiyyə institutunun yaranmasından 25 ilə yaxın zaman ötsə də, insanlar hələ də gündəlik yaşamlarında “bu qurum hansı işləri görməlidir” sualına cavab tapa bilmirlər. Milli Məclisin deputatı Tahir Rzayev isə başqa bir problemə də diqqət çəkərək bildirir ki, Azərbaycanda fəaliyyət göstərən 1600-dən çox bələdiyyənin bir uşaq bağçası belə yoxdur. Ədliyyə nazirinin müavini Vilayət Zahirov da problemlərin olduğunu vurğulayır: “Bu gün bələdiyyələr ilə bağlı müəyyən məsələlərlə qarşılaşırıq. Ən mühüm məsələ maliyyə resurslarını zəif olmasıdır”. Onun sözlərinə görə, qanunvericilikdə bununla bağlı imkanlar var, lakin bələdiyyələr imkanlardan düzgün istifadə edə bilmirlər: “Maliyyə resurslarının zəif olmasının səbəblərindən biri bələdiyyə ərazilərindəki vergi obyektlərinin siyahısının olmamasıdır. Bu siyahı olarsa, həmin obyektlərdən vergilər yığılar, bələdiyyələrin maliyyə imkanları yaxşılaşar. Həmçinin rayon miqyasında torpaqlar icarəyə verilib. Bələdiyyələr əvvəlki illərdə torpaqları həmin dövrün qiymətləri ilə icarəyə verib. Həmin dövrün maliyyə vəziyyəti ilə indiki dövrün maliyyə vəziyyətini müqayisə etmək mümkün deyil. Bununla bağlı nazirliyin aidiyyəti qurumları tərəfindən regionlarda olan bələdiyyələrlə tövsiyələr göndərilib. Digər tərəfdən, son illərdə xeyli irəliləyiş var. Əvvəl bələdiyyə üzvlərindən sadəcə, biri ali təhsilli olurdu. Hətta az sayda bələdiyyə sədrlərinin orta təhsildən də aşağı təhsil səviyyəsi olurdu. Hazırda demək olar ki, çox az sayda təhsili olmayan bələdiyyə üzvü tapılar”. Məsələnin həlli üçün təkliflər də səslənir ki, bələdiyyə seçkiləri Seçki Məcəlləsindən çıxarılmalı, ayrı qanunvericilik şəklində təqdim edilməlidir. Bələdiyyə seçkilərinin ümumölkə səviyyəsində yox, regional səviyyədə keçirilməsi, bələdiyyə üzvlərinin sayca azaldılması da təklif olunur. Bir çox beynəlxalq qurumun hesabatlarında bələdiyyələrin əsas üstünlüyü onların çevikliyi ilə əsaslandırılır. Paytaxtda yerləşən mərkəzi icra qurumlarından fərqli olaraq, bələdiyyələrin insanlarla daha yaxın təmas imkanları var. Onların işi sırf öz ərazilərində əhaliyə xidmət etmək olduğundan, qərar qəbulu daha çevik baş verir. Yəni işlək bələdiyyə institutu olarsa, vəsaiti hara xərcləyəcəyinə icmanın özü qərar verə bilər. Beləcə, problemlərin də çözümünü illərlə gözləmək gərəkməz.
Bələdiyyələrin keyfiyyətli fəaliyyət göstərməsi üçün onların səlahiyyətlərinin geniş olması çox önəmlidir. Amma Azərbaycandakı mövcud qanunvericilik bələdiyyələrin fəaliyyətini, əksinə, məhdudlaşdırır. “Bələdiyyələrin statusu haqqında” qanunda bələdiyyələrin üç funksiyası göstərilir. Bunlar “Yerli sosial müdafiə və sosial inkişaf”, “Yerli iqtisadi inkişaf” və “Yerli ekoloji məsələlər”dir. Bu funksional istiqamətlər üzrə bələdiyyələrin bəzi yetkiləri qanunda göstərilsə də, “Bələdiyyələrin statusu haqqında” qanunda normalar müəyyənləşdirilməyib. Daha bir problem odur ki, dövlət hakimiyyət orqanları və bələdiyyələr arasında ya vəzifə və öhdəliklərin dəqiq bölgüsü aparılmayıb, ya da bələdiyyələrin öz yetkilərini gerçəkləşdirməsi üçün real hüquqi mexanizmlər bilinmir. Bu baxımdan, ekspertlər yerli icra hakimiyyətlərinin və digər dövlət qurumlarının yerli əhəmiyyətli məsələlərdə geniş səlahiyyətlərə sahib olmasını yerli özünüidarə qurumları kimi tanınmış bələdiyyələrin regional iqtisadi inkişaf prosesinə aktiv və səmərəli qatıla bilməməsinin əsas səbəblərindən biri olaraq göstərirlər. Azərbaycanda yerli idarəetmə fəaliyyətlərinə 1999-cu ildən başlanılıb. Ölkə Yerli Özünüidarə Haqqında Avropa Xartiyasını ratifikasiya etməklə yerli idarəetmə orqanlarının səlahiyyətlərini genişləndirmək öhdəliyi götürsə də, Avropa Şurası Yerli və Regional Hakimiyyətlər Konqresinin “Azərbaycanda yerli və regional demokratiyaya dair” tövsiyəsində deyilir ki, Azərbaycanda bələdiyyələrin səlahiyyətləri olduqca məhduddur. Sözügedən Avropa Xartiyasının tələblərinə uyğun olaraq, ictimai işlərin əhəmiyyətli hissəsi də bu səlahiyyətlərin çərçivəsinə daxil edilməyib. Azərbaycanda bələdiyyələrin səlahiyyətləri ilə yanaşı, gəlirləri də azdır. Yerli özünüidarəetmə sahəsində uğurlar qazanan ölkələrdən fərqli olaraq, Azərbaycanda bələdiyyələrin topladığı vergilər çox azdır. Digər tərəfdən, əhali bu quruma güvənmədiyindən həmin vergiləri ödəməyə də maraqlı olmur. Büdcədən bələdiyyələrə ayrılan vəsaitin həcmi də çox cüzidir. 2023-cü ilin dövlət büdcəsindən bələdiyyələrə ayrılan dotasiyanın məbləği cəmi 5 milyon 500 min manatdır. Avropa Şurası yerli özünüidarəetməyə dair sənədlərində bildirir ki, yerli özünüidarə sisteminin effektiv fəaliyyət göstərməsi üçün ölkə üzrə bələdiyyə büdcələrinin ÜDM-ə nisbəti minimum 7 faiz olmalıdır. Azərbaycanda bu rəqəm hətta 0.1 faizdən də azdır. Üstəgəl, digər sahələrdə olduğu kimi, Bakı və regionlar arasında kəskin fərqlər var. Bir çox regionda yerləşən bələdiyyələrin illik gəliri heç onların əməkdaşlarının maaş xərclərini qarşılaya bilməyəcək qədər azdır. Bu səbəbdən hökumət bələdiyyələrin maliyyə mənbələrinin artırılması ilə yanaşı, büdcədən bu istiqamətdə ayrılan vəsaitin də həcmini çoxaltmalıdır. Bələdiyyələrlə bağlı problem yaradan digər bir məqam onların say çoxluğudur. 10 milyon əhalisi olan Azərbaycanda 1 771 bələdiyyə fəaliyyət göstərir. Üstəlik, Qarabağ bölgəsində işğal ucbatından bələdiyyələr yaradılmamışdı. Müqayisə üçün, 85 milyona yaxın əhalisi olan Türkiyədə bələdiyyə sayı Azərbaycandan azdır. Bu baxımdan, bələdiyyələrin say çoxluğu da onların resurslarının məhdud olmasına gətirib çıxarır. Elə bu üzdən ekspertlər Azərbaycanda bələdiyyələrin yetkilərini artırmaqla yanaşı, onların sayca azaldılmasını da vacib sayır. Əks halda problemlər davam edəcək.
Samirə SƏFƏROVA
