Türkiyədə əsrin fəlakəti adlandırılan zəlzələ nəticəsində həlak olanların sayı 35 mini keçib. Məlumata görə, zəlzələnin ocağı Kahramanmaraş şəhərinin Pazarcık rayonu ərazisində 7 km dərinlikdə olub.
Bəzi mənbələrdə baş verən zəlzələnin Türkiyəni istəməyən qüvvələr tərəfindən süni şəkildə törədildiyi iddia edilir. Səslənən bu iddialara bağlı seysmoloq Ənvər Əliyevlə həmsöhbət olduq.
“Süni zəlzələ ilə bağlı fikrin yaranmasına səbəb insanların Yerin mahiyyəti, daxili quruluşu və onun əmələ gəlmə prinsipi haqqında…”
- Ötən həftə qardaş ölkədə baş verən zəlzələnin süni şəkildə törədildiyi iddia olunur. Süni zəlzələ yaratmaq mümkündürmü?
- Zəlzələ ən qorxunc və dağıdıcı təbiət hadisəsidir. Zəlzələ təbiət mövcud olduqdan bəri var və olacaq. Məlumat üçün deyim ki, zəlzələ Yer kürəsinin hər yerində ola bilməz. Zəlzələ əsasən tektonik hərəkətlərin olduğu seysmoloji ərazilərdə baş verir. Belə ərazilərdən biri bizim də daxil olduğumuz Alp-Himalaydır. Bura Azərbaycan da, Türkiyə də daxildir. Bu qurşaqda dağ əmələgəlmə prosesi gedir. Tektonika elə şeydir ki, o, yavaş-yavaş Yerin altından qalxan dağ silsiləsi yaradır. Türkiyənin, yəni Kiçik Asiya yarımadasanın yerləşdiyi yer seysmoloji cəhətdən ən aktiv ərazidir. Türkiyədə həmin yerin özü zəlzələ yönümlüdür. Bu yer zəlzələ üzərində yaranıb, düz İndoneziyaya qədər uzanan bir zolaqdır. Bu səbəbdən süni zəlzələ yaradıla bilməz.
- Süni zəlzələ nədir?
- Zəlzələnin süni yaradılması məsələsinə gəldikdə isə deyə bilərəm ki, bu, mümkün deyil. Zəlzələlər yerin 20-30, bəzən də 100 kilometr dərinliyində gedən prosesin nəticəsidir. Belə böyük gücü yaratmaq mümkün deyil. Zəlzələ yüzlərlə atom bombasının gücündədir. Bu gücdən istifadə edə bilsək, elə suyu, qazı, elektiriki əldə edərdik. Süni zəlzələ ilə bağlı fikrin yaranmasına səbəb insanların Yerin mahiyyəti, daxili quruluşu və onun əmələ gəlmə prinsipi haqqında məlumatlı olmamasında irəli gəlir. Orta məktəblərdə coğrafiya dərsi keçilir, ancaq buna dərs deməz olmaz. O cümlədən, universitetlər və AMEA-da vəziyyət lap bərbaddır.
- Türkiyədə baş vermis zəlzələ Yaponiyada olan zəlzələ ilə müqayisə edilir. Ancaq Yaponiya zəlzələdən zərər görmədi…
- Türkiyədə baş vermiş zəlzələ Yaponiya ilə müqayisə oluna bilər. Türkiyənin yerləşdiyi coğrafi ərazi planetin ən seysmoaktiv ərazilərindən biridir. Yaponiyada güclü zəlzələ oldu, ancaq bir nəfər də xəsarət almadı. Bunun səbəbi həmin yerdə inşa edilən binaların keyfiyyətli olması və insanların öz işinə məsuliyyətlə yanaşmasıdır.
- Türkiyədə minlərlə binanın çökməsi geniş müzakirələrə səbəb olub. Bildirilir ki, binaların tikintisində keyfiyyətsiz məhsullardan istifadə olunub.
- Türkiyədə baş verən zəlzələ elə də güclü deyildi. Məlum olduğu kimi, zəlzələ 12 ballıq sistemlə ölçülür. 9, 10, 11 bal gücündə baş verən zəlzələ artıq dağıdıcıdır. Bu balda baş vermiş zəlzələ ərazini Yer üzündən silir. Ancaq 6-7 bal gücündə zəlzələlər orta qiymətləndirilir. Bu zaman bəzi köhnə evlər uçur. Ancaq Türkiyədəki zəlzələdə kütləvi uçqun oldu. Minlərlə ev dağıldı. Hələ bu say artır, ardı da gələcək. Ona görə deyirəm ki, tikinti zamanı qumun, sementin keyfiyyətinə fikir vermək lazımdır. Binalararası məsafəyə, ümumi tikinti qaydalarına fikir versək, 7-8 ballıq zəlzələdən sakitcə çıxmaq olar.
- Türkiyədən sonra Azərbaycanda da daxil olmaqla Cənubi Qafqazda güclü zəlzələnin olacağı iddia edilir. Bu fikir nə dərəcədə doğrudur?
- Zəlzələnin nə zaman və harda olacağını heç kəs deyə bilməz. Türkiyədə bir il ərzində kiçik zəlzələlərin baş verməsi mümkündür. Azərbaycan Alp-Himalay qırışıqlığının üzərində yerləşir. Alp qırışıqlığı iki zolaqdan ibarətdir:
1-ci zolaq Aralıq dənizi və Qara dəniz hövzələrini, Xəzər dənizinin cənub yarısını, Afrikanın şimalındakı dağları, Alp, Pireney, Əndəlüs, Appenin, Dinar, Karpat, Krım, Qafqaz, Kiçik Asiya, İran, Pamir, Himalay və Birmanın dağ silsilələrini, 2-ci zolaq isə uzaq Şərqdə meridional istiqamədə uzanan Sakit okean ətrafı dağ silsilələrini - Koryak silsiləsini, Kamçatka yarımadasını, Saxalin, Yapon adalarını və Malay arxipelaqını, And dağlarını, Mərkəzi Amerika, Alyaskanın cənubu və Aleut adalarındakı dağ silsilələrini və dərin sualtı yarğanları əhatə edir. Alp qırışıqlığı zolaqları tektonik hərəkətlər nəticəsində baş verən qırışıqlar seysmikliyi və vulkanizmi ilə xarakterizə olunur. Göründüyü kimi, Azərbaycan birinci zolaqdadır. Və bura 8 ballıq seysmik zonadır.
- Azərbaycan zəlzələyə hazırdırmı?
- Qətiyyən yox. Bakı güclü zəlzələyə hazır deyil. Bakıda binalar o qədər yaxındır ki, zəlzələ olsa, domino daşı kimi hamısı yerlə bir ola bilər. Nəzərə almaq lazımdır ki, ölkə əhalisinin 40 faizi Bakıda cəmləşib. Allah eləməsin, Bakıda zəlzələ olarsa, fəlakətin miqyası böyük olacaq. Bunun səbəbi isə inşa edilən binaların bir-birinə çox yaxın olmasıdır. Zəlzələ anında binalardan biri silkələnib digərinə dəysə, yaşanacaq fəlakəti təsəvvür etmək istəmirəm.
- 2000-ci ildə Bakıda zəlzələ oldu. Ancaq o vaxt böyük fəlakət yaşanmadı…
- Bakıda ən güclü zəlzələ 2000-ci ildə yaşanıb. Zəlzələ 6,8 bal gücündə olub. İndi şəhərdə uzaqlaşma problemi də var. Yəni 16 mərtəbəli binadan düşürsən, bir balaca daş düşsə ölümlə üzləşə bilərsən. Yolun ortasında, qırağında binalar tikiblər. Digər yandan, gecə gizli tikilən evlər də var. Beləliklə, biz etibarlı, çox gözəl konstruksiyalı evlər tikməliyik. Zəlzələnin qarşısını almaq mümkün deyil. Ancaq onunla davranış qaydalarından düzgün istifadə olunsa, itki də az olar.
Günel CƏLİLOVA
