Bu gün dünya qlobal çağırışlar dövründə yaşayır. Bunlar yeni texnoloji nailiyyətlər və innovasiyaların tətbiqi, informasiya texnologiyalarının sürətləndirilmiş inkişafı və insan resurslarının mobilliyidir.
Belə şəraitdə təhsil və elm transformasiyaların önündə olmalıdır. Dünyanın aparıcı iqtisadiyyatları yalnız insan kapitalının yüksək səviyyəsinə görə tərəqqiyə nail olurlar. Buna yeni təhsil strategiyaları və siyasətləri kömək edir. Azərbaycan da məsələyə məhz bu prizmadan yanaşır.
İnkişaf da var, problemlər də...
Azərbaycan təhsil və elm sisteminin müasirləşdirilməsinin hazırkı mərhələsi hər kəs üçün yüksək keyfiyyətli məktəbəqədər təhsil və məktəb təhsilinin mövcudluğunu, kollec və universitetlərdə yeni peşə bacarıqları əldə etmək, tədqiqat və yaradıcılıq səriştələrini inkişaf etdirmək imkanını nəzərdə tutur. Ölkəmizdə innovasiya iqtisadiyyatının effektiv göstəricisi də artıq universitet elminin inkişaf meylləridir. Universitetlərin və biznes strukturlarının inteqrasiyası artır. Ali təhsilin iqtisadiyyatın ehtiyaclarını ödədiyi aparıcı ölkələr sırasına İsveç, Sinqapur, Danimarka, Kanada və Finlandiya daxildir. Azərbaycan da onların təcrübəsindən istifadəyə xüssi diqqət edir.
Tədqiqat universitetlərinin inkişafı üçün layihələr həyata keçirilir. Bu xüsusda dünya təcrübəsi maraqlı məqamları üzə çıxarır. Məsələn, Çinin tədqiqat universitetlərinə sərmayə qoyması ali təhsilin rəqabət qabiliyyətini artırıb. Böyük Britaniyada tədqiqat universitetlərinə diqqət ölkənin davamlı iqtisadi inkişafını təmin edib. Təhsil, elm və istehsal üçlüyü Azərbaycanda ali və ali təhsildən sonrakı təhsil üçün prioritet kimi müəyyən edilib. Ölkə ali təhsilinin institusional transformasiyası prosesinə başlanılıb. Ölkəmizdə artıq mütəxəssislərin hazırlanması sosial sifariş nəzərə alınmaqla həyata keçirilir. Ali və ali təhsildən sonrakı təhsilin üçpilləli modelinin təhsil proqramlarının davamlılığı təmin edilir. Avropa sistemi ilə müqayisə oluna bilən ali və ali təhsilli mütəxəssislərin hazırlanması üçün onlarla peşəkar standart hazırlanıb. Azərbaycan ali məktəblərinin ünyanın aparıcı universitetləri ilə təhsil əlaqələri genişlənir. Xarici tərəfdaş universitetlərlə birgə beynəlxalq tədqiqat layihələri həyata keçirilir. Ölkələr arasında dialoq ali təhsil ixtisaslarının cəlbediciliyini və müqayisəliliyini təmin edir. Elmin idarə edilməsinin prinsipcə də yeni modeli yaradılıb. Elmi tədqiqatların maliyyələşdirilməsi mexanizmləri müəyyən edilib. Bu müstəvidə kadr potensialı gücləndirilir. Azərbaycanlı gənclərin elm sahəsində sayında artım var. 35 yaşa qədər alimlərin xüsusi çəkisi artır. Elm və texnologiya sahəsində müxtəlif alimlər üçün mühüm stimul yaradır. Amma problemlər də var. Məsələn, elm və təhsil arasında belə demək olarsa, uçurum qalır. Elmi nəticələr təhsil sahəsində cəmlənmir. Tədqiqat infrastrukturunun maddi-texniki təchizatı aşağı səviyyədə qalır. Elmi-texniki fəaliyyətin maliyyələşdirilməsi prioritetləri əksər hallarda sənayenin iştirakı olmadan formalaşır. Həmçinin, elmi sahibkarlıq zəif inkişaf edib. Elmi və texniki fəaliyyətin nəticələri biznes üçün tələb olunmur və müəssisələr tərəfindən istehsal proseslərində istifadə edilmir. Fundamental biliklərdən onların praktiki həyata keçirilməsinə keçid zəif təmin olunub. Bu, elmi işin nəticələrinin cəmiyyət və iqtisadiyyat baxımından dəyərini xeyli aşağı salır. Ölkəmizdə beynəlxalq elmi layihələri idarə edən və onlara nəzarət edən vahid mərkəz yoxdur. Azərbaycan elmi-tədqiqat işlərinə görə inkişaf etmiş ölkələrdən geri qalır. Həmçinin ölkəmizdə əqli mülkiyyət hüquqlarının satışı inkşaf etmiş ölkələrdən xeyli aşağıdır. İqtisadiyyatın innovativ inkişafı elmin keyfiyyət göstəricilərinin artımını nəzərdə tutur. Bunlar universitetlərin elmi-tədqiqat fəaliyyətinin sürətləndirilmiş inkişafı, elmin iqtisadiyyata real töhfəsi, bizneslə əməkdaşlıq və xarici elmi ictimaiyyətlə inteqrasiyadır. Amma bu istiqamətlər üzrə də qüsurlar var. Elmi tədqiqatların həyata keçirilməsinə müasir nəzarət sistemi yoxdur. Həmçinin nəzarət tədbirlərinin sistemləşdirilmiş məlumat bazası yoxdur. Bu, təhsil təşkilatlarının fəaliyyətinin monitorinqini və təhlilini məhdudlaşdırır. Təhsilin təşkilinin daxili və xarici qiymətləndirilməsi arasında əhəmiyyətli fərq var. Ən əsası elmi-tədqiqat işlərinin nəticələrinin keyfiyyətinin, effektivliyinin və monitorinqinin qiymətləndirilməsi üçün vahid metodologiya mövcud deyil. Bunların həlli olduqca mühümdr.
Həllini gözləyən məsələlər də az deyil
Azərbaycanda elmin daha dinamik inkişafı üçün bir sıra məsələlərin həlli vacib hesab olunur. Hesab edilir ki, ilk olaraq məktəbəqədər təhsil təşkilatlarının pedaqoji heyətinin hazırlıq keyfiyyətinin və müəllim peşəsinin nüfuzunun yüksəldilməsi vacibdir. Təhsil və təlim sistemi üzrə pedaqoji kadrların attestasiyasına keçirilməsi buna xidmət edir.
Demoqrafik vəziyyəti nəzərə alaraq məktəbəqədər təhsil müəssisələrinin şəbəkəsinin artırılması da çox önəmlidir. Məktəbəqədər təhsil təşkilatları həm kəmiyyət, həm də keyfiyyətcə inkişaf etdirilməli, demoqrafik vəziyyət nəzərə alınmaqla əhalinin tələbatının ödənilməsi təmin olumalıdır. Uşaqların məktəbə keyfiyyətli hazırlanmasına yönəlmiş məktəbəqədər təhsil və təlimin məzmununun davamlı yenilənməsi də vacibdir. Yüksək keyfiyyətli orta təhsilə bərabər çıxışın təmin edilməsi, intellektual, fiziki, mənəvi cəhətdən inkişaf etmiş və uğurlu vətəndaşın formalaşması da diqqət mərkəzində olmalıdır. Müəllim peşəsinin nüfuzunun artırılması, onlara qarşı tələblərin gücləndirilməsi üçün tədbirlər davamlı olmalıdır. Özünütərbiyə və özünü təkmilləşdirmə Azərbaycanda da müəllimin fəaliyyətinin tərkib hissəsinə çevrilməli və bu, pedaqoji müstəvidə öz əksini tapmalıdır. Birinci və ən yüksək kateqoriyaların alınmasına şərait yaratmaq məqsədilə müəllimlərin ixtisas səviyyəsinə dair tələblər diqqət mərkəzində olmalıdır. Keçirilən ixtisasartırma kurslarının keyfiyyətinin təhlili, o cümlədən onların səmərəliliyinin müəyyən edilməsi məqsədilə zəruri addımlar atılmalıdır. Yenilənmiş təhsilə keçid nəzərə alınaraq, ali məktəblərin təhsil proqramlarının məzmunu daim müasirləşdirilməlidir. İxtisasartırma kursları proqramlarının müasirləşdirilməsi çərçivəsində məktəb müəllimlərinin ixtisasının artırılması da diqqətdə olmalıdır. Təhsilin bütün növlərinin infrastrukturunun inkişafının təmin edilməsi də çox önəmlidir.
Tahir TAĞIYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
