Ermənistanla Azərbaycan arasında kommunikasiyaların açılması prosesi Naxçıvana gedən Arazdəyən-Horadiz dəmir yolunun fəaliyyətinin bərpası ilə başlayacaq. Ermənistan baş nazirinin müavini, Ermənistan-Rusiya-Azərbaycan üçtərəfli qrupunun həmsədri Mher Qriqoryan bu xüsusda məlumat verib. O bəyan edib ki, artıq bu məsələdə konsensus var.
Xatırladaq ki, bundan əvvəl Rusiya Federasiyası baş nazirinin müavini Aleksey Overçuk da qeyd edib ki, sözügedən dəmir yolu ilə bağlı hərtərəfli sənəd formalaşdırılıb: “Buna görə, regionda nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması Arazdəyən- Culfa - Mehri - Horadiz marşrutu ilə gedəcək dəmir yolunun bərpası ilə başlayacaq və bu, tərəflərin suverenliyinə hörmət əsasında əsas yanaşmaları ehtiva edir”. Overçuk qeyd edib ki, sənəd layihəsi baş nazirlərin müavinləri səviyyəsində formalaşıb və demək olar tamamilə razılaşdırılıb: “İndi əsas məsələ - sadə azərbaycanlıların və ermənilərin sərhədi keçərkən bir-birilə necə qarşılıqlı əlaqədə olmaları üzərində işləmək lazımdır”. Məsələ ilə bağlı Mher Qriqoryan da qeyd edir ki, birinci mərhələ kimi Arazdəyən-Horadiz dəmir yolu hissəsinin fəaliyyətinin bərpası ilə bağlı yekun konsensus var: “Bütün tərəflər razılaşdıqlarını bildiriblər ki, bu, hazırda region və bütün ölkələr üçün əsas potensial razılaşma kimi yaxşı və müsbət qərardır”. Baş nazirin müavini hesab edir ki, tərəflərin reqlamentin dəmir yolunun keçəcəyi ölkələrin yurisdiksiyasında və suverenliyində olması ilə bağlı rəyi də qətidir: “Biz dəfələrlə bildirmişik ki, bu məsələni sadəcə olaraq başqa formatda müzakirə etməyəcəyik və müzakirələr və görüşlər baş tutursa, bu o deməkdir ki, anlaşma bütün iştirakçılar, ən azı bizim platformamızda, üçtərəfli işçi qrupunda baş tutub”. Kommunikasiyaların açılması ilə bağlı Azərbaycan tərəfi ilə danışıqlar aparan rəsmi, digər məsələlərlə bağlı yekun konsensusun olmadığını əsas gətirərək, təfərrüatları açıqlamaqdan imtina edib. Amma Aleksey Overçuk bundan əvvəl etiraf edib ki, kommunikasiyaların açılması məsələsində əsas fikir ayrılığı dəmir yolu sərnişinlərinin təhlükəsizliyini kimin təmin edəcəyi ilə bağlıdır. Üç ölkənin baş nazir müavinlərinin son üçtərəfli görüşündən sonra Bakı bəyan edib ki, Ermənistan ərazisində Naxçıvana gedən rabitə yollarına Rusiya Federal Təhlükəsizlik Xidmətinin sərhədçiləri nəzarət etməlidir. İrəvan buna etiraz edir. Bu günlərdə Ermənistan rəsmiləri kommunikasiyaların açılması ilə yanaşı, Ermənistanın yolun təhlükəsizliyini də təmin etməsinin vacibliyini qeyd edirlər. Amma Mher Qriqoryan bu funksiyanın həyata keçirilməsində Rusiya Federal Təhlükəsizlik Xidmətinin iştirakı ilə bağlı razılaşmanın mövcudluğunu təsdiqləməyib: “Hələ də funksiyaların həyata keçirilməsi formatı ilə bağlı müzakirələr gedir”. Qriqoryan bildirib ki, azərbaycanlı həmkarı ilə kommunikasiyaların açılması məsələsi ilə bağlı yeni görüş keçirəcək. Lakin onun sözlərinə görə, tarixlər hələ razılaşdırılmayıb. Bundan əvvəl Azərbaycanın baş nazirinin müavini Şahin Mustafayev Mher Qriqoryanın sərhədlərin delimitasiyası məsələləri üzrə Ermənistan-Azərbaycan komissiyalarının iclasının keçirilməsi ilə bağlı dəvətini qəbul edib. Qriqoryan bununla bağlı qeyd edib: “Azərbaycan baş nazirinin müavininin cavabı müsbətdir, lakin görüşün yeri, tarixi və vaxtı ilə bağlı hələlik razılığımız yoxdur, amma düşünürəm ki, görüş yaxın vaxtlarda baş tutacaq”. Jurnalistlərin hansı məsələlərin müzakirə olunacağı ilə bağlı sualına o belə cavab verib: “Gündəlik məsələləri”.
Bütün bunlar istənilən halda yaxın tezlikdə Arazdəyən - Culfa - Mehri - Horadiz marşrutu, yəni Zəngəzur dəhlizi ilə gedəcək dəmir yolunun işə düşəcəyini göstərir. Erməni ekspert Ruben Melkonyan vurğulayır ki, Azərbaycan və Türkiyə mütləq Zəngəzur dəhlizini reallaşdıracaq: “Azərbaycan və Türkiyənin Ermənistana qarşı mövqeyi “bir millət, iki dövlət” məntiqinə uyğundur. Azərbaycan və Türkiyənin Ermənistana qarşı təzyiq fəaliyyəti pik həddə çatıb. Türkiyə Prezidentinin Zəngəzur dəhlizinin açılmasına Ermənistanın deyil, İranın mane olması barədə bəyanatına Ermənistan Xarici İşlər Nazirliyi cavab verməli idi. Nikol Paşinyan komandasının nümayəndəsinin Ərdoğana cavab verməməsi təəccüblüdür, niyə cavab vermir? Ola bilsin xalqı aldadıblar və deyiblər ki, dəhliz məntiqi yoxdur. Xalqa bir şey deyirlər, danışıqlarda başqa bir şey söyləyirlər. Əgər belə olmasaydı, Xarici İşlər Nazirliyi çoxdan bəyanat verməli idi”. Dəhlizin açılması o deməkdir ki, türk dövlətlərinin intensiv əlaqəsi birliyin daha da möhkəmlənməsinə gətirib çıxaracaq. Bu da Azərbaycanın regionda siyasi, iqtisadi, hərbi və diplomatik gücünü daha da artıracaq. Zəngəzur dəhlizinin açılması türk dövlətləri üçün, onların iqtisadi inteqrasiyası baxımından kifayət qədər strateji əhəmiyyət kəsb edir. Türk dövlətlərinin ümumi bazarı 1,2 trilyon dəyərində qiymətləndirilir və bura dünyanın ilk 15 iqtisadiyyatı sırasında olan Türkiyə iqtisadiyyatı, Mərkəzi Asiyada kifayət qədər güclü iqtisadiyyata malik olan Qazaxıstan, həmçinin Özbəkistan, Türkmənistan, Qırğızıstan və Azərbaycan iqtisadiyyatları daxildir. Burada söhbət yalnız tranzit yükdaşımalardan gəlir əldə etməkdən getmir. Əlbəttə ki, Zəngəzur dəhlizi ilə yanaşı, Çindən Avropaya uzanan dəmir yolu da ərazisindən keçəcəyi dövlətlərə valyuta şəklində tranzit gəlirlər gətirəcək, büdcəyə valyuta axınını təmin edəcək. Yolun keçəcəyi ərazilərdə ictimai-siyasi sabitliyin davamlı olmasında dünyanın böyük qüvvələri də maraqlı olacaqlar. Transmilli korporasiyalar, iri şirkətlərin yükləri bu ərazilərdən daşınacaq və onlar da burada siyasi sabitliyə xüsusi diqqət edəcəklər. Bu fonda dəhlzin açılması, əslində, Ermənistanın öz gələcəyi üçün də çox mühümdür.
Tahir TAĞIYEV
