Zəngəzur dəhlizi ətrafında son dövrlərdə baş verənlər getdikcə daha çox diqqəti cəlb edir. Məsələ burasındadır ki, sözügedən dəhlizin açılmasını istəyən və bu xüsusda əməli addımlar atan ölkələrin sayı artır. Xüsusən də aparıcı Qərb dövlətləri, Çin, Rusiya Zəngəzur dəhlizi məsələsində indi daha çox maraqlıdırlar.
Hesab edilir ki, bu kontekstdə Zəngəzur dəhlizi layihəsinin qarşısını almaq mümkün olmayacaq. Belə bir vaxtda diqqət çəkən məqamlardan biri Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan dəmir yolu xəttinin tikintisinin reallaşmasıdır. Trans-Avrasiya yük daşımalarının beynəlxalq koordinasiya şurasının baş katibi Gennadi Bessonov qeyd edir ki, bu işlər Avrasiya İqtisadi İttifaqı təşkilatı çərçivəsində yaradılan nəqliyyat infrastrukturu birliyi tərəfindən həyata keçirilir. O bildirib ki, bu məsələ ötən ay keçirilən Çin-Orta Asiya sammitində müzakirə olunub və müvafiq sənədlər imzalanıb. Orta Asiya respublikalarının müvafiq qurumları ilə Çin arasında imzalanan sənəddə dəmir yolunun Qırğızıstan, Özbəkistan, Azərbaycan və Türkiyə ərazisindən keçərək Avropaya çatması nəzərdə tutulub. Q.Bessonov bildirib ki, bu dəmir yolu marşrutu Çin ilə Avropa arasında ticarətin daha da intensiv xarakter almasına təkan verəcək. Proseslərin təhlili göstərir ki, Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan dəmir yolu xəttinin davamı perspektivdə məhz Zəngəzur dəhlizi üzərindən olacaq. Beləliklə, Zəngəzur dəhlizinə Çinin, Orta Asiya ölkələrinin, həm də Rusiyanın marağının əhəmiyyətli dərəcədə artması müşahidə edilir. Belə vəziyyətdə Azərbaycan da diqqəti ona yönəldir ki, bu gün Mərkəzi Asiyadan, Xəzər dənizindən və daha sonra Qafqazdan keçən nəqliyyat marşrutlarının əhəmiyyəti daha da artıb. Azərbaycan nəqliyyat infrastrukturunun şaxələndirilməsinə və modernləşdirilməsinə diqqət yetirir, Avropa ilə Asiya arasında ticarət və logistikanı gücləndirmək üçün bir sıra nəqliyyat infrastrukturu layihələri təşviq olunur. Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov Birləşmiş Krallığa işgüzar səfəri çərçivəsində Xəzər Siyasət Mərkəzi tərəfindən təşkil edilmiş Xəzər Bağlantı Konfransında çıxışı zamanı məsələnin bu tərəfinə nəzər salaraq bildirib: “Ötən il Azərbaycan ərazisindən tranzit 75 faiz artıb. Bütün kommunikasiyaların açılması regionumuzda davamlı sülhə və sabitliyə daha böyük töhfə verəcək, ticarət və nəqliyyatı əhəmiyyətli dərəcədə artıracaq”. Orta Dəhliz daxilində əlaqəni daha da artırmaq üçün böyük potensiala malik Zəngəzur dəhlizinin əhəmiyyətindən söz açan nazir göstərilən səylərə baxmayaraq, Ermənistan tərəfindən kommunikasiyaların açılmasına törədilən çətinlikləri diqqətə çatdırıb. Amma artıq o da bəllidir ki, regionda nəqliyyat əlaqələrinin açılması Arazdəyən-Culfa-Mehri-Horadiz marşrutu ilə gedəcək dəmir yolunun bərpası ilə başlayacaq. Bu, faktiki olaraq, Zəngəzur dəhlizi üzərindən keçən dəmir yolu əlaqəsidir. Rusiya baş nazirinin müavini Aleksey Overçuk bu xüsusda qeyd edib: “Kommunikasiyaların açılması ilə bağlı çox şey dəqiqləşdirilib, amma hələ də əlavə müzakirə tələb edən məsələlər var. Kilidin açılması nə vaxt olacaq deyə soruşsanız, bu suala hələ heç kim dəqiq cavab verməyəcək. Onda sovet dövründə mövcud olan və həm ermənilərin, həm də azərbaycanlıların istifadə etdiyi bu dəmir yolunun bərpasına başlamaqdan danışmaq olar. Ermənistan üçün bu dəmir yolunun açılması bu ölkənin blokadadan çıxması baxımından əsas əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan rəhbərliyinin də qayğısı var, o da öz ölkəsinin qərb rayonları ilə Naxçıvan arasında ən qısa zamanda birbaşa və rahat nəqliyyat əlaqəsi yaratmağa çalışır. Bundan əlavə, dəmir yolunun İran və Türkiyəyə uzanması da var ki, bu da onu Avrasiyanın ən mühüm nəqliyyat marşrutlarından birinə çevirəcək. Əlbəttə, sənədin imzalanmasının sürəti naminə heç kim bu yolda hərəkət edən insanların və malların təhlükəsizliyini ikinci yerə qoymayacaq. Bu, kilidin açılmasının nə vaxt baş verəcəyi sualına hələ cavab verməyən çox vacib bir məqamdır”.
Hələlik isə reallıq budur ki, Zəngəzur dəhlizi müxtəlif seqmentlərdən ibarət olmaqla, Çinlə Avropanı birləşdirəcək. Bu layihədə dünyanın iqtisadi nəhəngi hesab olunan Çinin xüsusi marağı var və Orta Asiya respublikaları ilə birlikdə sammit keçirib dəmir yolu xəttinin çəkilməsi barədə müqavilə imzalaması da təsadüfi xarakter daşımır. Çin Avropa ilə ixrac-idxal əməliyyatlarını daha da genişləndirmək üçün qısa, təhlükəsiz və ucuz başa gələn yol axtarışındadır. Azərbaycanın həyata keçirmək istədiyi Zəngəzur dəhlizinin də Çin tərəfindən dəstəklənməsi təsadüfi deyil. Gələcəkdə yüklər qatarla Çindən çıxaraq Qırğızıstan-Özbəkistan-Qazaxıstan-Azərbaycan-Türkiyə üzərindən keçərək Avropaya və əks istiqamətə daşınacaq. Zəngəzur dəhlizinə, Çin ilə yanaşı, Avropa İttifaqı da maraq göstərir. Rusiya-Ukrayna müharibəsinin nə qədər davam edəcəyi bəlli deyil və Avropa dövlətləri Asiya qitəsi ilə ticarət əlaqələrini davam etdirmək üçün yeni yollar axtarırlar. Rusiya da cənub istiqamətində ixrac və idxal üçün Zəngəzur dəhlizinə ciddi ehtiyac duyur. Burada nəzərə alınır ki, Zəngəzur dəhlizinin yaradılması ilə Avrasiyanın nəqliyyat şəbəkəsinin yeni bir damarı açılacaq və bu da bölgə ölkələri arasında iqtisadi və ticarət əlaqələrinə müsbət təsir göstərəcək. Hazırda dəhlizdən narahat olan yeganə əsas ölkə İrandır. İran bunun qarşısını almaq üçün Ermənistana təsir etməyə çalışır. Qafqaz məsələləri üzrə iranlı ekspert Məhəmməd İsmayıl Əlixani bildirir ki, Ermənistan Zəngəzur dəhlizinin açılmasına icazə versə, İranın Avropaya açılan yeganə qapısı bağlanacaq. Zəngəzur dəhlizinin yaradılmasını böyük faciə kimi şərh edən ekspert bildirib ki, guya yol açılarsa, İrəvanın cənubla əlaqəsi itəcək: "Ermənilər İrana getmək üçün Bakıdan icazə almalı olacaqlar. Ermənistan Azərbaycana cənubda, İranla sərhəddə ərazi versə, İranın qonşusu olmaqdan çıxacaq. İran Ermənistanla ən qısa ümumi sərhədə malikdir (38 km). Bu, İran və Avropa arasında əlaqə qapılarından biridir və böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu vəziyyətdə Zəngəzur dəhlizi yaradılarsa, Ermənistan cənubla əlaqəsini itirəcək və ermənilərin İrana getməsi üçün Azərbaycanın razılığı və icazəsi olmalıdır”. Amma bu yanaşmaya baxmayaraq, İranın da Zəngəzur dəhlizinə sonadək müqaviməti mümkünsüzdür.
Ramil QULİYEV
