Demokratiya həmişə plüralizmlə, yəni fikir müxtəlifliyi ilə bağlı olub. Müxtəlif düşüncələrə malik, hər kəsin öz fikrini ifadə etmək hüququna hörmət edən cəmiyyətlər müxtəlif ideologiyaların çərçivəsindən kənara çıxa bilməyən toplumlardan daha sürətli inkişaf edir.
Bu mənada dinamik inkişaf üçün plüralizm mühüm şərtdir.
Cəmiyyətdə tarazlıq sisteminin yaradılmasında plüralizm həlledici rola malikdir
Qeyd edək ki, plüralizm latınca “pluralis” sözündən yaranıb, mənası çoxlu deməkdir. O, biliyin, üslubun, varlığın, davranışın və sair bu kimi halların bir neçə və ya bir çox müstəqil formaların mövcud olduğu mövqedir. Onların hamısı bərabərdir və mövcud olmaq hüququna malikdir. “Fikir plüralizmi”, “siyasi plüralizm”, “dini plüralizm” kimi ifadələr bu mənada tez-tez işlədilir.
Plüralizm müxtəlif bilik formalarının və idrakın metodologiyalarının mövcudluğunu nəzərdə tutan fəlsəfi mövqedir. Plüralizm termini XVIII əsrin əvvəllərində alman alimi Kristian Volf tərəfindən təqdim edilib. O, Leybnitsin monadalar nəzəriyyəsinə zidd olan nəzəriyyələri təsvir edirdi. Bu yanaşma fonunda plüralizm müxtəlifliyə hörmət əsasında fərdlər və cəmiyyətlər tərəfindən qərar qəbul etmə və hərəkətləri əhatə edir. Hüquq islahatları, insan hüquqları, demokratiyanın təşviqi, sosial birlik, müxtəliflik və inklüzivlik, təhsil, etnik münasibətlər, münaqişələrin həlli, sülh quruculuğu, miqrasiya və inteqrasiya daxil olmaqla, plüralist ideyaların inkişafına geniş spektrli məqamlar cəlb olunur.
Bir çox politoloqların fikrincə, plüralizm cəmiyyətin təşkilinin inhisarçılıq prinsipinin tam əksidir. Onlar hesab edirlər ki, sosial elementlərin mövcudluğu plüralizmin vacib, lakin yeganə əlaməti deyil. O, həmçinin bir sıra digər bir-biri ilə əlaqəli xüsusiyyətləri, xüsusən də rəqabət və müxalifətə şərait yaratmaqla ictimai həyatın rəngarəngliyini stimullaşdırır. Bu, o deməkdir ki, cəmiyyət müxtəlif mülkiyyət formalarının inkişafına, müxtəlif siyasi partiyaların, ictimai təşkilatların, mədəniyyət müəssisələrinin yaradılmasına və fəaliyyətinə qadağa qoymur, əksinə, buna həvəsləndirir. Məhz cəmiyyətdəki bu müxtəliflik sayəsində zəruri nəzarət və tarazlıq sistemi yaradılır, bir-biri ilə rəqabət apararaq bütövlükdə sosial tərəqqiyə töhfə verən müxtəlif elementlər arasında tarazlıq əldə edilir. Cəmiyyətin müxtəlif elementlərinin müstəqilliyi və bərabərliyi plüralizmin digər mühüm xüsusiyyətidir.Yalnız onun sayəsində hər bir sosial instituta, hər bir vətəndaşa öz məqsəd və fəaliyyətlərini müəyyən etməkdə bərabər müstəqillik verilir, cəmiyyətdə yaradıcılıq, alternativ inkişaf yollarının axtarışı üçün əlverişli şərait yaradılır. Plüralizm diktatura və zorakılığın rədd edilməsi, münaqişələrin mütləq hüquq çərçivəsində, dinc yolla həlli kimi əlamətin mövcudluğunu nəzərdə tutur. Bunlara opponentlərə qarşı dözümlülük, güzəştə getmək istəyi, konsensus axtarışı daxildir. Siyasi plüralizmin ən mühüm təzahürü çoxpartiyalı sistemdir. Çoxpartiyalı sistem ən çox iki və ya daha çox partiyanın olması kimi başa düşülür. Amma sosial fenomen kimi çoxpartiyalı sistemi, yəni konkret ölkədə birdən çox partiyanın mövcudluğu ilə partiya hakimiyyəti sistemi kimi çoxpartiyalı sistemi ayırmaq lazımdır. Əksər alimlər eyni fikirdədirlər ki, istənilən halda birpartiyalı sistemlə müqayisədə çoxpartiyalı və ya ikipartiyalı siyasi hakimiyyət sistemi daha mütərəqqi olur, çünki hakim partiya öz siyasətini siyasi inhisar şəraitində deyil, daimi olaraq həyata keçirir. Digər siyasi qüvvələrin nümayəndələri ilə konsensus axtarışı diqqət mərkəzində olur.Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, bu hala Azərbaycan təcrübəsində son illərdə dah açox rast gəlinir. Üstəlik, Qərb demokratiyalarında icra hakimiyyəti qanunverici orqanın nəzarəti altında və çox vaxt onunla qarşıdurma şəraitində fəaliyyət göstərir, Qanunverici orqanda isə həmişə müxalifət partiyalarının əlində bu və ya digər sayda mandat olur. Bu, plüralizmi xarakterizə edən balanslar sistemidir. Yenə Azərbaycan təcrübəsində bunun uğurlu nümunəsini görmək olar. Lakin iki və ya çoxpartiyalı sistemin mövcud mexanizmləri ideal deyil. Belə ki, bir çox Qərb ölkələrində formal olaraq bütün partiyaların bərabərliyi elan edilsə də, əslində müstəqil namizədlər kimi kiçik partiyaların namizədlərinin də öz ideyalarını təbliğ etmək üçün geniş imkanları yoxdur. Təsadüfi deyil ki, bir çox partiyaların mövcudluğunda ənənəvi iri partiyalar siyasi səhnəni ələ keçirib, hakimiyyətdə vəzifə yerinə yetirirlər və xeyli vəsaitə malikdirlər. Bu mənada belə halların qarşısının alınması vacib hesab edilir. Çünki bu halda plüralizm daha dinamik inkişaf şəraitinə malik olur.
Multikulturalizmin yüksək səviyyəsi Azərbaycanda plüralizmin intensiv tərəqqisini şərtləndirir
Faktdır ki, cəmiyyətdə bir qədər fərqli, müəyyən mənada üst-üstə düşən maraqları olan bir çox sosial qrupların və təbəqələrin olması məntiqi olaraq cəmiyyətin üzləşdiyi müxtəlif problemlər və onların həlli yolları haqqında baxışların, ideyaların, qiymətləndirmələrin plüralizmini şərtləndirir. Müxtəlif baxış və mövqelərin mövcudluğunu nəzərdən qaçırmaq mümkün olmadığından bu problemlərin əksəriyyətin mənafeyinə uyğun uğurla həlli üçün müxtəlif ictimai qüvvələr əməkdaşlıq etməlidir. Beləliklə, qrup maraqlarını tarazlaşdırmaqla konsensusa nail olmaq üçün müxtəlif sosial təbəqələrin maraqlarını ifadə edən tərəflər arasında qarşılıqlı əlaqə məsələsi gündəmə gətirilir.
Hazırda Azərbaycanda intensiv inkişafı şərtləndirən başlıca faktorlardan biri də elə budur. Ölkədə müxtəlif maraq və baxışların, konsepsiya və proqramların mövcudluğu daha münasib və çevik həll yollarının tapılmasını şərtləndirir. İnsanlar, sosial icmalar öz dəyərlərinə, baxışlarına, yanaşmalarına uyğun gələn, maraqlarına cavab verən siyasi təşkilatları sərbəst seçmək imkanına malikdirlər. Siyasi plüralizm ideoloji plüralizmlə ayrılmaz şəkildə bağlıdır. İdeoloji “qablaşdırmada” siyasi plüralizm siyasətdə fikir və mülahizələrin müxtəlifliyini əks etdirir ki, bu da mübahisədə, dialoqda müxtəlif baxışları müqayisə etməyə və siyasi problemlərin həllinin ən yaxşı yollarını tapmağa imkan verir. Demokratik, hüquqi dövlət quruculuğu ilə gedən müasir Azərbaycan plüralizm sayəsində yen nailiyyətlərin müəllifinə çevrilir. Xalqımızın zaman-zaman müxtəlif dövrlərdə, müxtəlif ictimai-siyasi quruluşlarda yaşamasına baxmayaraq, multikulturalizmin tələbbrinə əməl etməsi eyni zamanda plüralizmin inkişafına əlavə təkan verib. Hazırda multikulturalizmin yüksək səviyyəsi Azərbaycanda plüralizmin tərəqqisini şərtləndirən başlıca faktorlardan biri kimi qalmaqda davam edir.
Tahir TAĞIYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
