"Biz Zəngəzur koridorunun tezliklə açılması haqqında fikir mübadiləsi apardıq. Nə qədər tez olsa, o qədər yaxşıdır. Zəngəzur dəhlizinin açılması qaçılmazdır". Bu sözləri Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev Türkiyədən olan həmkarı Rəcəb Tayyib Ərdoğan ilə mətbuata bəyanatında söyləyib.
Bununla yanaşı, dövlət başçısı qeyd edib: “Hər halda biz bu istiqamətdə öz səylərimizi artıracağıq. Bu dəhlizin açılması bütün ölkələr üçün yeni imkanlar açacaq və bölgədə işbirliyi məsələlərinə də müsbət təsir göstərəcək”. Rəcəb Tayyib Ərdoğan da qeyd edib ki, Zəngəzur dəhlizi Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərinin inkişafına töhfə verəcək. Onun sözlərinə görə, Zəngəzur dəhlizi, dəmir yolu, avtomobil yolu mühüm əhəmiyyət daşıyır: "Zəngəzur dəhlizi Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərinin inkişafına töhfə verəcək. Yol mədəniyyətdir. Yol yoxdursa, heç bir şey yoxdur. Azərbaycanın da müharibədən sonra üzərində həssas durduğu məsələ infrastruktur, yollardır. Bütün tunellər, çəkilən yollar Azərbaycanın İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra necə inkişaf etdiyini göstərir”. Bütün bunları şərh edən türkiyəli politoloq Abdullah Ağar qeyd edir ki, Zəngəzur dəhlizinin açılması Azərbaycanın haqqıdır. O bildirib ki, Ermənistan bu məsələdə vaxtı uzatmağa çalışır: “Halbuki, Zəngəzur dəhlizinin açılması ən çox Ermənistanın özünün xeyrinədir”. Ekspertin sözlərinə görə, Ermənistan iddialarından əl çəkərsə, bununla həm də öz gələcəyini təmin edə bilər. Bilindiyi kimi, Zəngəzur dəhlizinin açılması üçün ilk növbədə dəmir yolunun sovet dövründə Araz çayı boyu, yəni Ermənistan-İran sərhədi boyunca salınmış 41 kilometrlik hissəsinin bərpası, həmçinin paralel avtomobil magistralının çəkilməsi nəzərdə tutulur. 2020-ci il 10 noyabr tarixli üçtərəfli bəyanatın 9-cu bəndindən belə çıxır ki, Zəngəzur dəhlizi ekstraterritoriallıq statusu almalıdır. Formal olaraq bu marşrut Ermənistan ərazisindən keçsə də, ona Rusiya Federal Təhlükəsizlik Xidməti nəzarət etməlidir. Amma indi bu məqamla İrəvan razılaşmaq istəmir. Elə bu səbəbdən İrəvan 9-cu bənd üzrə öhdəliklərini unutmaq qərarına gəlib və indi tələb edir ki, Rusiya sərhədçiləri əvəzinə Zəngəzur dəhlizinin mühafizəsi Ermənistanın özünün təhlükəsizlik qüvvələri tərəfindən aparılsın.
Məsələ ilə bağlı Rusiya Dövlət Dumasının Müdafiə Komitəsi sədrinin birinci müavini Aleksey Juravlyov qeyd edir: “Ermənistan rəhbərliyi sanki reallıqları görmür, Azərbaycanla münaqişədə öz əhalisinə ən azı hansısa uğurun görüntüsünü göstərməyə çalışır. Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Armen Qriqoryandan başqa heç kim bilmir ki, erməni sərhədçiləri hansısa yolla nəqliyyat dəhlizlərinə nəzarət edəcəklər. Bu heç bir sənəddə yoxdur, çox güman ki, sadəcə uydurulub. Aydındır ki, münasibətləri normallaşdırmaq üçün iki ölkə arasında əlaqəni bərpa etmək lazımdır və Rusiya hələ də regionda təhlükəsizliyin təminatçısı kimi çıxış etməyə hazırdır. Və buna görə də o, həm Ermənistan, həm də Azərbaycan əhalisi üçün problemlərin qarşısını almaq məqsədilə bütün addımları atır. Amma Nikol Paşinyan kimi qərbyönlü siyasətçinin xətti ona gətirib çıxarıb ki, İrəvan Qarabağa təsirini praktiki olaraq itirib, lakin baş nazirin komandası, görünür, xarici kuratorların təklifi ilə münaqişəni gərginləşdirməkdə davam edir. Zəngəzurla bağlı ziddiyyət də bundan qaynaqlanır”. Rus ekspert Dmitri Solonnikov isə xatırladır ki, Rusiyanın Cənubi Qafqazda bir çox maraqları var: “Bu, Avrasiya İqtisadi İttifaqı çərçivəsində iqtisadiyyatın, investisiyanın, qarşılıqlı ticarətin inkişafıdır. Xüsusən də Zəngəzur dəhlizi gələcək Şimal-Cənub beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin tərkib hissələrindən biridir. Bu marşrutun bir qolu Rusiyanı İranın Fars körfəzindəki cənub limanları ilə, digəri isə, məhz Zəngəzur dəhlizi vasitəsilə Naxçıvana və Türkiyəyə gedir və Rusiya Federasiyasını Aralıq dənizindəki limanlarla birləşdirir. Ona görə də bu, Moskva üçün çox vacibdir. Biz Cənubi Qafqazın qlobal nəqliyyat kommunikasiyası sisteminin bir hissəsinə çevrilməsinin tərəfdarıyıq. Gələcək Zəngəzur dəhlizi bu işdə kömək edə bilər”. Onun fikrincə, Zəngəzur dəhlizi Rusiyanın hələlik Gürcüstan sərhədindəki Yuxarı Lars keçid məntəqəsindən asılı olan Türkiyəyə çıxışı üçün yaxşı alternativ ola bilər. Məlum olduğu kimi, Rusiya bu gün Türkiyədən paralel idxalın əhəmiyyətli hissəsini məhz Lars vasitəsilə alır: “İndiki marşrut o qədər də etibarlı deyil, çünki Gürcüstan Rusiya üçün ən dost ölkə deyil. Əlbəttə, Moskvanın Türkiyə ilə nəqliyyat əlaqələrinin müxtəlif variantları əldə etməsi vacibdir”. İqtisadçı Vasili Koltaşov Azərbaycandan Türkiyəyə gedən marşrutun Rusiya üçün logistik baxımdan faydalı olması ilə razılaşır: “İrəvanın qəribə məntiqi var. O, uzun müddət Zəngəzur dəhlizi haqqında danışmaqdan belə imtina edib, bunun onun üçün sərfəli olmadığını əsas gətirib. Baxmayaraq ki, İrəvanın bu marşrutun istismarından pul qazana biləcəyi aydındır”. Koltaşov əmindir ki, FTX-nin sərhəd mühafizəsinin Zəngəzur dəhlizinə nəzarət etməsi bütövlükdə regionun təhlükəsizliyinin təminatıdır.
Tahir TAĞIYEV
