BMT Təhlükəsizlik Şurasında islahatların aparılmasının zəruriliyi artıq bütün dünya miqyasında qəbul edilməkdədir. Elə bu fonda bəlli olub ki, ABŞ administrasiyası da BMT Təhlükəsizlik Şurasının genişləndirilməsini təklif etməyə hazırlaşır.
Vaşinqtonun planlarına görə, daha altı ölkəyə Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvü olmaq imkanı verilməlidir. Lakin təklifə görə, yeni üzvlərə veto hüququ verilməyəcək. Bu təklifdə məqsəd dünyanın ən əsas beynəlxalq təşkilatında qlobal təmsilçiliyin genişləndirilməsidir.
“The Washington Post” qəzetinin yazdığına görə, ABŞ-ın BMT-dəki daimi nümayəndəsi Linda Tomas-Qrinfield hazırda Təhlükəsizlik Şurasının genişləndirilməsi üçün müxtəlif ölkələrin diplomatları ilə danışıqlar aparır. Bu barədə payızda Nyu-Yorkda keçiriləcək dünya liderlərinin illik toplantısından əvvəl elan edilməsi planlaşdırılır: “ABŞ quruma altı yeni daimi üzv daxil etməyi planlaşdırır, lakin onlar veto hüququna malik olmayacaq. Beləliklə, Bayden inkişaf etməkdə olan ölkələrin təsirini artırmaq istəyir. ABŞ prezidenti, nüfuzlu dövlətlərin ənənəvi təsirlərindən imtina etmək istəməməsinə baxmayaraq, islahatların həyata keçirilməsində israr edir”. Qəzetin yazdığına görə, prezident Co Bayden və onun administrasiyasının BMT TŞ-nin inkişaf etməkdə olan ölkələrin hesabına genişləndirilməsi təklifi həm də bəzi ölkələrin şikayətlərinə cavab vermək məqsədi güdür. Administrasiyanın fikrincə, Təhlükəsizlik Şurasının hazırkı heyəti qlobal problemlərin, o cümlədən Ukraynada müharibənin qarşısını ala bilməyib. Xatırladaq ki, BMT-nin nizamnaməsi 1945-ci il 26 iyun tarixində imzalanıb və 1945-ci il 24 oktyabrda qüvvəyə minib. BMT-nin əsas orqanları BMT Baş Məclisi, Təhlükəsizlik Şurası, İqtisadi və İctimai Şura, Qəyyumluq Şurası, Beynəlxalq Məhkəmə və Katiblikdir. 80 il əvvəl qəbul edilən nizamnamə yeni dövlətlərin yaranması, dünyada yaranan yeni reallıqlar fonunda müasir tələblərə cavab vermir. Məhz bu səbəbdən də bir sıra hallarda BMT qlobal miqyasda baş verənlərə operativ yanaşma sərgiləmir. Ona görə də qurumda, xüsusən də onun Təhlükəsizlik Şurasında islahatlar zəruridir. Beynəlxalq Böhran Qrupunun BMT ilə iş üzrə direktoru Riçard Qouen qeyd edir ki, BMT öz səlahiyyətlərini tükəndirib: “BMT ləngidikcə dünya daha pərakəndə və daha münaqişəli olub”. BMT Təhlükəsizlik Şurasında islahatların aparılmasına baş katib Antonio Quterriş də çağırıb. Hazırda bu prosesdə ABŞ da maraqlı tərəf kimi çıxış edir. Onu da bildirək ki, prezident Bayden BMT Baş Assambleyasının 77-ci sessiyasında Afrika, Latın Amerikası və Karib regionu ölkələrinə Təhlükəsizlik Şurasında daimi nümayəndəliyin verilməsini təklif etmişdi. Bundan sonra diplomatlar bu təklif üzərində detallı işə başlayıblar.
Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsi başlanandan bəri həm BMT, həm də Təhlükəsizlik Şurası daha kəskin tənqidlərlə üzləşir. Siyasətçiləri Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvü kimi, xüsusilə də Rusiyanın davranışı narahat edir. Son vaxtlar Rusiya BMT Təhlükəsizlik Şurasında ona sərfəli olmayan qərarları özünün veto hüququ ilə bloklayıb. 2022-ci ilin dekabrında Ukrayna Rusiyanı Təhlükəsizlik Şurası üzvlüyündən məhrum etməyə və BMT-dən çıxarmağa çağırmışdı. Lakin BMT-nin mövcud nizamnaməsinə görə bu, Rusiyanın öz razılığı olmadan baş verə bilməz. Hazırda BMT Təhlükəsizlik Şurasının ABŞ, Britaniya, Fransa, Rusiya və Çinin simasında 5 daimi və 10 rotasiyalı üzvü var. Azərbaycan da artıq Təhlükəsizlik Şurasında islahatların olmasının zəruriliyini mütəmadi olaraq gündəmə gətirir. Qeyd edək ki, cari ilin yanvarında Misir Ərəb Respublikasının prezidenti Əbdülfəttah Əs-Sisi ilə görüşündə yenidən bu mövzuya toxunan prezident İlham Əliyev vurğulayıb: “Hesab edirəm ki, Təhlükəsizlik Şurasının tərkibi genişləndirilməlidir. Bir daimi yer mütləq İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının üzvünə verilməlidir və İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı özü məsləhətləşmələr əsasında bu namizədliyi irəli sürməlidir. Digər daimi yer Qoşulmama Hərəkatına verilməlidir və Qoşulmama Hərəkatına sədrlik edən ölkə bu yerə sahib olmalıdır. Hesab edirəm ki, bu, ədalətli olar”. O da qeyd olunmalıdır ki, indiki halda BMT faktiki olaraq, böyük güc mərkəzlərinin geosiyasi inhisarındadır. Bu fonda Təhlükəsizlik Şurasında yer alan ölkələr istənilən qərarı qəbul edirlər, istədikləri vaxt hansısa qərara veto qoya bilirlər. Burada beynəlxalq hüququn subyekti, BMT-nin üzvü olan digər müstəqil dövlətlərin rəyləri, mövqeləri, demək olar ki, nəzərə alınmır. Bu gün də böyük dövlətlərin həm şəxsi maraqlarına görə, həm də bu dövlətlərin özü sistemə təhlükə yaratmasına baxmayaraq onlara qarşı tədbir görülməsi mümkünsüzdür. Ona görə də Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvlərinin sayı ilə bağlı müzakirələr aparılır. Bundan başqa, Təhlükəsizlik Şurasında hərbi-siyasi və strateji-təhlükəsizlik məsələləri ilə əlaqədar qərar qəbul edərkən ikili standartlara yol verilir. Azərbaycan uzun müddət qərəzli yanaşma ilə üzləşdi. Söhbət məlum 4 qətnamənin yerinə yetirilməməsindən gedir. Bu hal BMT-yə inamı sarsıtdı, Azərbaycan isə həmin qətnamələrin tələblərini hərbi yolla icra etməli oldu. Bu qəbildən olar hallar sözügedən qurumda islahatların aparılmasını zərurətə çevirir.
Nahid SALAYEV
