Zəngəzur dəhlizinə nəzarətlə bağlı proseslərin inkişaf axarı getdikcə daha maraqlı məcraya qədəm qoymaqdadır. Məsələ burasındadır ki, dəhlizə nəzarətlə bağlı ziddiyyətli məlumatlar gəlməkdədir.
Bu günlərdə Azərbaycan baş nazirinin müavini Şahin Mustafayev bildirib ki, üçtərəfli bəyanata əsasən, Naxçıvana gedən yola nəzarəti Rusiya Federeal Təhlükəsizlik Xidmətinin (FTX) sərhəd xidməti həyata keçirəcək. Amma Ermənistan ərazisindən keçməklə Azərbaycanı Naxçıvanla birləşdirən yola Rusiya Federeal Təhlükəsizlik Xidməti sərhədçilərinin nəzarət edəcəyi ilə bağlı razılıq əldə olunmasını İrəvan təsdiqləmir. “Armenpress”in sorğusuna cavab olaraq Ermənistan baş nazirinin müavini Mher Qriqoryanın ofisindən bu məsələni təkzib ediblər: “Üçtərəfli işçi qrupun müzakirələri zamanı, o cümlədən son görüşdə belə bir razılıq əldə olunmayıb. Ermənistanın mövqeyi belə idi və belə də qalır ki, 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanatın 9-cu bəndində nəzərdə tutulan yollar tərəflərin suverenliyi və yurisdiksiyası altında, qarşılıqlılıq prinsipi əsasında fəaliyyət göstərir”. Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Armen Qriqoryan isə daha öncə ölkənin ictimai televiziyasına müsahibəsində deyib ki, Azərbaycanla kommunikasiyalar açılacağı təqdirdə, bütün sərhəd xidməti yalnız Ermənistan sərhədçiləri tərəfindən həyata keçiriləcək. Qriqoryanın bəyanatından belə çıxır ki, İrəvan Rusiya FTX-nin xidmətindən imtina edir. Rusiya Xarici işlər Nazirliyinin sözçüsü Mariya Zaxarova isə bundan sonra keçirdiyi brifinqdə İrəvanı məsələ ilə bağlı xəbərdar edib: “Bu məsələ Ermənistan, Azərbaycan və Rusiyanın baş nazir müavinləri tərəfindən predmetli şəkildə işlənib hazırlanır. Buna görə də kənardan verilən belə şərhlərə reaksiya göstərməyi düzgün saymıram”. Baş verənlərlə bağlı Rusiyanın “Vestnik Kavkaza” portalı yazır: “44 günlük müharibədən və Azərbaycan öz ərazilərini erməni işğalından azad etdikdən sonra regionda nəqliyyat-kommunikasiya layihələrinin inkişafı üçün yeni imkanlar açıldı, xüsusən Bakı Zəngəzur dəhlizinin yaradılması təşəbbüsü ilə çıxış etdi. Zəngəzur dəhlizinin Çinin “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsünün davamı olan “Şimal-Cənub” beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin bir hissəsi olmaq üçün hər cür şansı var və eyni zamanda qlobal miqyasda tranzit daşımaları qurmağa çalışan Avropa İttifaqı üçün də faydalı olacaq. Ekspertlər bildirir ki, dəhlizin açılması Xəzər dənizindən Avropaya neft və qaz kəmərləri sisteminin inkişafına töhfə verəcək. Bu nəqliyyat marşrutunun üstünlüyü həm də Zəngəzur dəhlizinin keçdiyi ərazinin landşaftı ilə bağlıdır: digər marşrutlar üzrə yüksək hündürlük şəraitindən fərqli olaraq, bu ərazi daha düz olduğundan, daha qısa müddət ərzində daha çox yük daşınması mümkündür. Nə üçün belə aşkar üstünlüklərə baxmayaraq, dəhlizin açılması gecikir?
Azərbaycan tərəfi layihənin təşəbbüskarı kimi Zəngilan istiqamətində dəmir yolu xətlərinin bərpası üzərində işləyir. Amma erməni tərəfinin mövqeyinə görə dəhlizlə bağlı hələlik razılıq əldə olunmayıb. Bakıda bu, Ermənistana havadarlıq edən xarici qüvvələrin, xüsusən də Cənubi Qafqaza nüfuz etməyə və regionda təsir imkanları əldə etməyə çalışan Fransanın təsiri ilə izah olunur; eləcə də Zəngəzur dəhlizindən təkcə iqtisadi deyil, həm də siyasi üstünlüklər əldə etməyə çalışan İran da siyahıda yer alır. Fəalları Qərbdə xoşbəxt yaşayan və Ermənistanın özündə əhalinin ağır vəziyyətini nəzərə almayan erməni diasporu da dəhlizlə bağlı İrəvanı sərt mövqeyə meyilləndirir. Buna baxmayaraq, son vaxtlar həm Qərb dövlətlərinin, həm də Rusiyanın vasitəçiliyi ilə Azərbaycan və Ermənistan arasında danışıqlar kifayət qədər aktivdir. Belə ki, iyunun əvvəlində Moskvada Rusiya, Azərbaycan və Ermənistan baş nazirlərinin müavinləri Aleksey Overçuk, Şahin Mustafayev və Mher Qriqoryanın doqquz saatlıq görüşü keçirilib və orada Zəngəzur dəhlizinin açılması məsələləri həll olunub. Danışıqlardan sonra Overçuk “Azərbaycan və Ermənistan arasında nəqliyyat əlaqəsinə qoyulan maneənin aradan qaldırılması üsullarının razılaşdırılmasında mühüm irəliləyişin olduğunu” qeyd edərək, dəmir yolu əlaqəsinin bərpası və təşkili üzrə konkret addımların həyata keçirilməsinə dair ümumi razılığın əldə edildiyini bildirib. Söhbət Culfa - Ordubad - Mehri - Horadiz marşrutundan gedir. Əslində, dəmir yolunun dəqiq haradan keçəcəyi və onun mühafizəsi ilə bağlı yalnız bir neçə məqam razılaşdırılmayıb. Sonuncu məqam qızğın müzakirələrə səbəb oldu. Ümumiyyətlə, Zəngəzur dəhlizinin açılması Rusiya, Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin 2020-ci il noyabrın 9-dan 10-na keçən gecə Vladimir Putin, İlham Əliyev və Nikol Paşinyan tərəfindən imzalanmış üçtərəfli bəyanatda nəzərdə tutulub. Sənədin doqquzuncu abzasında bildirilir ki, nəzarəti Rusiya FTX-nin Sərhəd Mühafizə Xidməti həyata keçirir. Məsələ burasındadır ki, 1992-ci ilin sentyabrında İrəvanda bağlanmış Rusiya sərhəd qoşunlarının Ermənistan ərazisindəki statusu haqqında dövlətlərarası sazişə əsasən Ermənistan-Türkiyə və Ermənistan-İran sərhədində xidmət edən Rusiya sərhədçiləridir. Amma bu gün dəhlizdə kim nəzarət edəcək, orada təhlükəsizliyi kim təmin edəcək sualına tərəflər müxtəlif cavablar verir. İrəvan bu mövzunu üçtərəfli danışıqlarda müzakirə etmək istəmir və bunu sırf Rusiya-Ermənistan münasibətlərinin mövzusu adlandırır. Erməni tərəfinin nümayəndələrinin bəyanatları ekspertlər tərəfindən təkcə 2020-ci il üçtərəfli bəyanatının müddəalarını deyil, ümumiyyətlə, Rusiyanın Qərbə istiqamətlənmə ilə vasitəçiliyini də rədd etmək cəhdi kimi qiymətləndirilir”. O da bildirilir ki, Rusiya buna çətin səssiz qalsın.
Nahid SALAYEV
