"Polis araşdırması nəticəsində məlum oldu ki, mənə zəng vurub barəmdə xoş olmayan fikirlər bildirən Xətai Ələsgərli imiş"
II yazı
Atatürk Mərkəzinin şöbə müdiri, tədqiqatçı Nazir Əhmədlinin yazdığı "Haqq-nahaq seçilər haqq divanında" kitabı elmi ictimaiyyətdə, eləcə də cəmiyyətdə böyük ajiotaj yaradıb. Bilirsiniz ki, ölkəmizin bəzi nüfuzlu ziyalıları, fikir adamları, ictimai xadimləri, yazarlar bu kitaba qarşı çıxaraq onun müəllifini bir sıra məsələlərdə ittiham etdilər. İttihamlar bu gün də davam edir. Qəzetimizin keçən sayında N.Əhmədlinin səsləndirilən ittihamlara cavabının bir hissəsini təqdim etmişdik. Bu gün isə söhbətin ikinci hissəsi ilə sizi tanış edirik.
- Nazir müəllim, Sizin kitabınıza Aşıq Ələsgər ailəsi olduqca sərt reaksiya verdi. Ulu ozanın nəticəsi Xətai Ələsgərli yerli mediaya açıqlamasında Sizin haqsız olduğunuzu, babası ilə bağlı məlumatları işləyərkən təhriflərə yol verdiyinizi bildirib. Aşıq Ələsgər ailəsindən gələn reaksiyaya münasibətiniz necədir?
- Aşıq Ələsgərin nəvəsi İslam Ələsgərovun oğlu Xətai Ələsgərlinin fikirləri ilə tanışam. Bildirim ki, Aşıq Ələsgərin indiyə qədər nəşr olunan kitablarının əksəriyyəti İslam Ələsgərov tərəfindən tərtib olunub. Bu məsələdə İslam Ələsgərova ikili münasibət göstərmək lazımdır.
- Nə üçün?
- Bir tərəfdən, biz ona təşəkkür etməli, onun ruhuna öz hörmətimizi bildirməliyik ki, bütün həyatını babasının yaradıcılığına, onun əsərlərinin toplanıb nəşr edilməsinə həsr edib. Babasının kitablarını tərtib edib, onları çap etdirib. Allah İslam müəllimə rəhmət eləsin, bu sahədə çox böyük əməyi, zəhməti var.
Digər tərəfdən, sanki bir az onda qısqanclıq da olub. Başqa alimlər, tədqiqatçılar Aşıq Ələsgər mövzusuna müraciət edəndə rəhmətlikdə qısqanclıq yaranırdı. Yadımdadır, təxminən 10 il bundan əvvəl (bəlkə tarixində bir az səhv edirəm) əslən Göyçədən olan Qabil Zimistanoğlu Aşıq Ələsgərin kitabını tərtib edib nəşr etdirmişdi. Rəhmətlik İslam müəllim bu kitabın nəşrinə olduqca sərt reaksiya vermişdi. Xatırlayıram ki, hətta bununla bağlı məhkəmə prosesi də olmuşdu. Səhv etmirəmsə, sonra barışmışdılar.
Bu mənada onların Aşıq Ələsgərlə bağlı qısqanclıq etdiklərini mütləq qeyd etməliyik. Digər tərəfdən, İslam Ələsgərovun tərtib etdiyi kitablarda bir xeyli təhriflər də vardı. O, babasının müxtəlif illərdə nəşr etdirdiyi şeirlərinə xeyli dəyişikliklər etmişdi. Əvvəlki nəşrlərdə şeirlər olduğu kimi getmişdi, amma onun nəşrlərində şeirlər təhrif edilmişdi, sonradan bunlar üzə çıxdı. Bilirsiniz ki, Aşıq Ələsgərə böyük xalq məhəbbəti olduğu üçün onun şeirləri dillərdə əzbərdir. 1963-cü ildə Aşıq Ələsgərin nəşr olunan kitabında düzgün variantını oxuyanlar İslam Ələsgərovun 2004-cü ildə nəşr etdirdiyi kitabda bu şeirləri başqa variantda görəndə, istər-istəməz, bununla barışmırdılar. Mən bu kitabımda təhriflərə də toxunmuşam və təhrifləri əvvəlki variantlarda olduğu kimi düzəltməyə çalışmışam. Üstəlik, rəhmətlik İ.Ələsgərov israr edirdi ki, babası yazı-pozu bilməyib, ərəb əlifbasını bilməyib. Mən, əksinə, güclü arqumentlərlə sübut etmişəm ki, Aşıq Ələsgər ərəb əlifbasını da, ərəb və fars dillərini də mükəmməl bilib. Elə bil ki, Aşıq Ələsgərin doğum tarixindəki yanlışlığı, eləcə də rəhmətlik İslam müəllimin onun şeirlərinə etdiyi təhrifləri düzəltməklə bu ailənin qəzəbinə düçar olmuşam. Onlar mənim üzə çıxardığım faktlarla, həqiqətlərlə razılaşmırlar.
Aşıq Ələsgərin nəticəsi X.Ələsgərlinin hansı ali məktəbi bitirməsi ilə bağlı məlumatım olmasa da, mən onun hər hansı bir yazısını xatırlamıram. Güman edirəm ki, o, ədəbiyyatdan, jurnalistikadan, yaradıcılıqdan uzaq adamdır.
Mən Aşıq Ələsgərin doğum tarixini düzəltdiyim kimi, yaradıcılığını da təhriflərdən xilas edərək ustadın özünə qaytarmışam. Gələcəkdə də bu işi davam etdirmək fikrim var. Aşıq Ələsgərin bütün təhriflərdən xilas olunmuş, təmizlənmiş, ustadın ruhuna layiq kitabını hazırlayıb nəşr etdirmək də planımda var.
Aşıq Ələsgərin ilk kitabı rəhmətlik folklorşünas Hümmət Əlizadə tərəfindən 1935-ci ildə nəşrə hazırlanıb. Həm də onu əlavə etmək istəyirəm ki, Aşıq Ələsgər elə dahi insandır ki, onu dar və məhdud mənada qiymətləndirib başa düşmək olmaz. Bu mənada Aşıq Ələsgər ancaq öz ailəsinə, tayfasına məxsus deyil, o bütün xalqındır, cəmi türk dünyasının şan-şöhrəti, fəxridir. Odur ki, onun ailəsi, doğmaları qısqanclıqdan əl götürməlidirlər. Kimlər ki, Aşıq Ələsgərin yaradıcılığı haqqında müsbət bir iş görürsə, onlar o adama "sağ ol" deməlidirlər. Ancaq hər şey əksinə baş verir.
- Nazir müəllim, bir sıra tanınmış ziyalılar, qələm adamları sosial şəbəkələrdə də, xüsusən də "Facebook"da Sizin kitabınıza qarşı iradlar səsləndirir. İrad bildirənlərin fikirləri ilə razılaşmaq olarmı? Nəzərə alsaq ki, onların əksəriyyəti savadlı, məlumatlı, tanınmış insanlardır, bu mənada onlar nə dərəcədə haqlıdırlar?
- Mən kitabım haqqında məlumatı "Facebook"da təqdim edəndə güman edirdim ki, bu sosial şəbəkə istifadəçiləri üzə çıxardığım faktlarla maraqlanacaq, onlara ilgi göstərəcəklər. Çünki mənim üzə çıxardıqlarım Azərbaycan ədəbiyyatı və folklorşünaslığı üçün çox ciddi tapıntılar idi. Doğrudan da "Facebook" üzvlərinin çoxu bu kitaba maraq göstərdi və müsbət fikirlər bildirdilər. Bununla yanaşı, mənfi münasibət göstərənlər də oldu. Odur ki, kitabımla bağlı yazılan rəylərlə, fikirlərlə tanışam. Bir sıra adamlar bu barədə sosial şəbəkələrdə yazır, məni tənqid edirlər. Bu isə qərəzdən başqa bir şey deyil.
Onu da bildirim ki, kitabım nəşr olunandan sonra məni tənqid edənlərlə yanaşı, təhqir edənlər də oldu. Hətta bir dəfə bir nəfər mənə telefon zəngi edib ağır sözlərlə təhqir etdi. Polis araşdırması nəticəsində məlum oldu ki, mənə zəng vurub barəmdə xoş olmayan fikirlər bildirən X.Ələsgərli imiş. Mənim heç ağlıma da gəlməzdi ki, Aşıq Ələsgərin nəticəsi, İ.Ələsgərovun oğlu belə bir iş görə bilər. Hazırda mənim şikayət ərizəm polis orqanlarındadır, ərizəm araşdırılır. Mənim onlardan şikayətim olduğu üçün, məsələ daha da dərinləşib. Mənə qarşı daha böyük qarayaxma kampaniyası aparırlar. Təəssüf ki, bəzi ziyalılar öz hörmət və nüfuzlarından istifadə edib aranı sakitləşdirmək əvəzinə, məsələni daha da qızışdırırlar. Mən bütün elmi mübahisələrə, elmi diskussiyalara həmişə hazır olmuşam. Mənimlə mübahisə edən, kitabımı tənqid edən adamların əksəriyyətinin savadı yoxdur, onların çoxu heç kitabı da oxumayıblar. Sadəcə, bəzi adamların təhriki ilə mənim şəxsiyyətimə qarşı hörmətsizlik göstərirlər.
Hətta bəziləri mənə deyirdi ki, bu faktları çap etməyin, biz onların üzərində işləyək. Onların məqsədi faktları təhrif etmək, saxtalaşdırmaq idi. Birincisi, buna mənim alim, tədqiqatçı vicdanım yol verməzdi, digər tərəfdən, tutalım, mən faktları saxtalaşdırdım. Məndən sonra hansısa bir tədqiqatçı gedib, o sənədləri götürüb, onlar üzərində işləyib rəqəmləri düzəldib yazacaqdı ki, N.Əhmədli bu rəqəmləri saxtalaşdırıb. Mən buna getmərəm. Onlar mənə hər cür şər-böhtan atırlar.
- Sizə qarşı yönələn ittihamlardan biri klassik, ustad folklorşünaslarımızı öz kitabınızda tənqid etməyinizlə bağlıdır. Siz ustad folklorşünasları hansı səbəbdən tənqid etmisiniz?
- Aşıq Ələsgərlə deyişmək üçün Göyçəyə getdiyi bildirilən Aşıq Hüseyn Şəmkirlinin həyatı ilə maraqlandım. Bunun üçün Hüseyn Şəmkirlinin, səhv etmirəmsə, 1991-ci ildə nəşr olunan kitabını götürdüm. O kitabı tərtib edərək ön söz yazan Rüstəm Rüstəmzadənin yazdıqlarını oxudum. Gördüm ki, o, filologiya elmləri namizədi olan, tədqiqatçı-alim Əhliman Axundova istinad edərək Aşıq Hüseyn Şəmkirlini Molla Pənah Vaqifin bacısı oğlu kimi təqdim edib. Onun Ə.Axundova istinad edərkən bu məlumatın onun hansı kitabında, hansı elmi məqaləsində getməsini göstərməməsi məndə çox böyük təəssüf doğurdu. Bu elə-belə söhbət deyil. Əgər alim kiməsə istinad edib elmi mətn yazırsa, mütləq onun mənbəyini göstərməlidir. Başqası da iddia edə bilər ki, heç Ə.Axundov belə bir fikir yazmayıb, sən ona şər atırsan. Çox təəssüf ki, R.Rüstəmzadədən başqa da digər tanınmış professorların -Qara Namazovun, Paşa Əfəndiyevin, Sədnik Paşayevin kitablarında Aşıq Hüseyn Şəmkirli haqqında yazarkən Ə.Axundovun bu sözünə istinad ediblər və heç bir mənbə göstərməyiblər. Professorların məsələyə belə qeyri-elmi şəkildə yanaşması məndə təəssüf doğurdu və onları bu səbəbə görə tənqid etdim. Üstəlik, Molla Pənah Vaqiflə H.Şəmkirli arasında yaş fərqi çox böyük olduğuna görə onun Vaqifin bacısı oğlu olmasına məndə şübhə yarandı. Elmi ədəbiyyatda, məlumatlarda Molla Pənah Vaqifin 1717-ci ildə doğulması göstərilir. Bu il böyük şairin 300 illik yubileyi dövlət səviyyəsində qeyd edildi. Aşıq Hüseyn Şəmkirlinin isə 1811-ci ildə doğulduğunu yazırdılar. Beləliklə, Molla Pənah Vaqif ondan 96 il böyük olurdu. Dayının bacıoğludan 96 yaş böyük olması məndə şübhə yaratdı, bu məsələni araşdırdım. Həm də məndə maraq yarandı ki, doğrudanmı H.Şəmkirli 1811-ci ildə doğulub. Başqa ustad aşıqlar barədə üzə çıxardığım həqiqətlərdən sonra H.Şəmkirlinin də doğum tarixini araşdırdım. Gördüm ki, həqiqətən, onun da doğum tarixi saxtalaşdırılıb. Azərbaycan Mərkəzi Dövlət Tarix Arxivində saxlanan Yelizavetpol quberniyasına aid olan kameral siyahıları araşdırarkən məlum oldu ki, H.Şəmkirlinin də yaşı təhrif olunub və 1811-ci ildə deyil, 1838-ci ildə doğulub. Yəni məlum oldu ki, H.Şəmkirlini 27 yaş böyüdüblər və Vaqif də ondan 96 yaş yox, 121 yaş böyükdür. Bu yaxınlarda Molla Pənah Vaqifin anadan olmasının 300 illiyi ilə bağlı AMEA-nın Folklor İnstitutunun təşkil etdiyi "Molla Pənah Vaqif və folklor" simpoziumunda bu mövzuda çıxış edib əldə etdiyim məlumatı dinləyicilərlə bölüşdüm və bu onların marağına səbəb oldu.
Təəssüf edirəm ki, üzə çıxardığım faktlara belə münasibət sərgiləyirlər.
İradə SARIYEVA
P.S. Müraciət etsələr N.Əhmədlinin fikirləri, arqumentləri ilə razılaşmayan ziyalı və fikir adamlarının da mövqeyini dərc etməyə hazırıq.
Birinci yazını buradan oxuyun: - Nazir Əhmədli aşıqlar barədə yazdığı mübahisəli kitabın opponentlərinə cavab verdi
