Məlum həqiqətdir ki, Cənubi Qafqazda uzun illər davam edən siyasi qarşıdurmalar enerji sahəsində əməkdaşlığın imkanlarını ciddi şəkildə məhdudlaşdırıb. Ermənistan və Azərbaycan arasında münasibətlərin normallaşması isə bu vəziyyəti dəyişə biləcək əsas amillərdən biridir. Enerji təhlükəsizliyi baxımından Azərbaycan Ermənistan üçün yalnız potensial enerji təchizatçısı deyil, həm də regional enerji sistemlərinə çıxışı genişləndirən tərəfdaş rolunu oynaya bilər.
Ermənistanın enerji sistemi uzun müddət məhdud sayda xarici mənbədən asılı olub. Ölkə təbii qazı əsasən Rusiya və İran istiqamətlərindən əldə edir. İranla qaz-elektrik mübadiləsi də enerji balansında mühüm yer tutur. Ermənistanın Azərbaycan və Türkiyə ilə mövcud enerji bağlantıları hazırda siyasi səbəblərdən aktiv deyil. Eyni zamanda, ölkənin elektrik sistemində regional inteqrasiyanın genişləndirilməsi enerji təchizatının etibarlılığını artırmaq üçün əsas prioritetlərdən biri hesab olunur. Bu baxımdan Azərbaycanın mümkün rolu ilk növbədə elektrik enerjisi sahəsində özünü göstərə bilər. Azərbaycan son illərdə enerji istehsalını şaxələndirməyə, bərpaolunan enerji mənbələrinin payını artırmağa və regional elektrik interkonnektorlarının inkişafına böyük diqqət yetirir. Azərbaycanın Energetika Nazirliyi 2035-ci ilə qədər ölkədə 8 QVt bərpa olunan enerji gücünün yaradılmasının planlaşdırıldığını və Türkiyə, Naxçıvan və Ermənistan istiqamətində elektrik ötürmə layihələrinin regional enerji təhlükəsizliyi baxımından strateji əhəmiyyət daşıdığını bildirir. İndi bütün bunlardan Ermənistanın da yararlanması mümkündür. Məsələ ilə bağlı Naxçıvan Muxtar Respublikasına səfəri çərçivəsində Azərbaycan Televiziyasına müsahibəsində prezident İlham Əliyev maraqlı nüanslara toxunub. Dövlət başçısı bildirib ki, ölkəmiz Zəngəzur dəhlizi ideyasını və təşəbbüsünü irəli sürəndə, ilk növbədə nəqliyyat seqmenti nəzərdə tutulurdu: “Amma biz bu gün buna daha geniş baxırıq. Misal üçün, Azərbaycanın əsas hissəsindən Naxçıvana Ermənistan ərazisindən elektrik xətlərinin çəkilməsi layihəsi bizdə hazırdır. İşğaldan azad edilmiş Cəbrayıl rayonunda çox böyük yarımstansiya inşa olunmuşdur. O yarımstansiyanın əsas funksiyası ötürücü fəaliyyətdir. Yəni belə yarımstansiyalara çevirici yarımstansiyalar deyirlər. Bu, daxili təminat üçün yox, yəni böyük enerji həcmlərinin ötürülməsi üçün tikilib. O hazırdır. O, məhz Zəngəzur elektrik dəhlizi üçün tikilmişdir”. Bununla yanaşı, prezident qeyd edib ki, Ermənistan ərazisində bizim mütəxəssislər tərəfindən aparılan təhlil nəticəsində hətta yerlər də müəyyən edildi - harada elektrik dirəkləri quraşdırılmalıdır: “Ümid edirəm ki, Ermənistan tərəfi də bu məsələni uzatmayacaq. Çünki bu, birinci onların özlərinə lazım ola bilər. Çünki onların bu gün əsas enerji mənbəyi atom elektrik stansiyasıdır. Onun da idarəetməsi onların əlində deyil. Bu birincisi. İkincisi, bu stansiya köhnəlib və bütün bölgə üçün təhlükə mənbəyidir. Dəfələrlə Azərbaycan və Türkiyə müxtəlif beynəlxalq platformalarda bu məsələ ilə bağlı öz narahatlıqlarını ifadə ediblər. O stansiyanın ömrünün uzadılması sonsuz proses ola bilməz, gec-tez bağlanmalıdır. Təbii ki, o bağlanarsa, Ermənistan tamamilə enerji böhranına yuvarlanacaq. Ona görə, necə deyərlər, bir əlavə mənbənin olması ancaq xeyir gətirə bilər. Məsələn, bu gün bizim enerji xətlərimiz Rusiya ilə, İranla, Gürcüstanla, Gürcüstan vasitəsilə Türkiyə ilə birləşdirilib. Ona görə Ermənistan ərazisindən Naxçıvana, ondan sonra Türkiyəyə və Avropaya uzanacaq enerji dəhlizi, eyni zamanda, Ermənistanın enerji sisteminin ayaqda qalmasına, - əgər böhran yaranarsa, - imkan yaradacaq. Ona görə biz bunu nə qədər tez icra etsək, o qədər yaxşıdır. Təbii ki, indi siz də yaxşı bilirsiniz, biz bu son beş ildə Kəlbəcər dağlarında, 3500 metr yüksəkliklərdə qarın içində dirəklər quraşdırmışıq. Yəni əgər biz bu layihəni icra etməli olsaq, bu, maksimum 6 ay çəkər. Amma Ermənistan, təbii ki, özü bunu etməlidir. Ona görə hesab edirəm ki, bu məsələyə tezliklə aydınlıq gətirilməlidir. Bu, Zəngəzur dəhlizinin, TRIPP-in ayrılmaz hissəsi olacaq. Çünki bu layihə təkcə dəmir yolu, avtomobil yolu deyil. Hətta buradan fiber-optik kabel, ondan sonra elektrik xətləri, gələcəkdə əgər ehtiyac olarsa, neft-qaz kəmərləri də keçə bilər”.
Qeyd edək ki, bir müddət əvvəl Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın açıqlamalarında iki ölkənin enerji sistemlərinin inteqrasiyası və elektrik ticarətinin mümkünlüyü qeyd olunub. Belə bir mexanizm Ermənistanın enerji çatışmazlığı zamanı Azərbaycandan elektrik idxal etməsinə, əksinə, istehsal artıqlığı yarandıqda elektrik ixrac etməsinə imkan verər. Bu, enerji sistemlərinin daha çevik işləməsinə və ehtiyat güclərindən daha səmərəli istifadəyə şərait yaradardı. Daha əvvəl hakim “Vətəndaş Müqaviləsi” Partiyasından olan parlament üzvü Sarkis Xandanyan gələcək TRIPP-dən keçən qaz kəmərinin Ermənistan üçün yeni qaz mənbəyinə çevrilə biləcəyini bildirmişdi. O, Rusiya qazının qiymətinin yenidən baxılması məsələsi ortaya çıxarsa, Ermənistanın bu məsələni rusiyalı tərəfdaşları ilə dostcasına müzakirə edəcəyini bildirmişdi. Bununla belə, o, bu baxımdan şaxələndirmənin vacib olduğuna inanır. O, həmçinin Azərbaycandan Ermənistana birbaşa qaz tədarükü ehtimalını da istisna etməyib. Ermənistan parlamentinin hakim fraksiyadan olan üzvü Arman Yeqoyan elektrik enerjisi sahəsində regional əməkdaşlığı tamamilə mümkün ssenari kimi görür. Yeqoyan həmçinin İlham Əliyevin Azərbaycan mütəxəssislərinin Ermənistan ərazisində təhlil apardığı və TRIPP çərçivəsində elektrik ötürücü xətlərinin dayaqlarının quraşdırıla biləcəyi yerləri müəyyən etdiyi barədə verdiyi açıqlamaya da toxunub. Onun sözlərinə görə, regional kommunikasiyaların bloklanmasında iştirak edən tərəflərin, landşaft tədqiqatı da daxil olmaqla, birgə, hərtərəfli texniki iş aparmalı olduğunu başa düşmək vacibdir. Mütəxəssislərin birlikdə işləməsi tamamilə normaldır. Hazırda Azərbaycanın mümkün rolu təbii qaz sahəsindədir. Azərbaycanın böyük qaz ehtiyatları və Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə formalaşdırdığı ixrac infrastrukturu ölkəni regional enerji bazarında mühüm aktora çevirib. Ermənistanın enerji təhlükəsizliyi baxımından qaz təchizatının mənbələrinin şaxələndirilməsi əhəmiyyətlidir. Beynəlxalq Enerji Agentliyi Ermənistanın qaz şəbəkəsində Azərbaycanla mövcud, lakin hazırda işləməyən bağlantının olduğunu qeyd edir. Əgər siyasi və texniki şərtlər gələcəkdə buna imkan versə, həmin infrastruktura əsaslanan qaz ticarəti Ermənistan üçün əlavə alternativ yarada bilər. Lakin Azərbaycanın rolu yalnız enerji ixracı ilə məhdudlaşmır. Daha perspektivli model regional enerji bazarının formalaşdırılmasıdır. Ermənistan, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə arasında elektrik şəbəkələrinin daha sıx əlaqələndirilməsi müxtəlif ölkələrdə istehsal olunan enerjinin ehtiyac yaranan bazarlara ötürülməsinə imkan verə bilər. Xüsusilə Günəş və külək enerjisinin istehsalının artması belə inteqrasiyanı daha vacib edir. Azərbaycan artıq yaşıl enerji dəhlizlərinin yaradılmasını və elektrik ixrac imkanlarının genişləndirilməsini strateji istiqamət kimi müəyyənləşdirib. Ermənistan üçün Azərbaycanla enerji əməkdaşlığının digər üstünlüyü enerji mənbələrinin diversifikasiyası ola bilər. Enerji təhlükəsizliyi yalnız kifayət qədər enerji istehsal etmək deyil, həm də bir mənbədən və ya bir marşrutdan həddindən artıq asılılığın qarşısını almaq deməkdir. Azərbaycanla bağlantının yaradılması Ermənistanın Rusiya və İran istiqamətlərindən asılılığını tamamilə aradan qaldırmasa da, alternativlərin sayını artırar. Bu isə böhran və ya texniki qəza zamanı enerji sisteminin dayanıqlığını yüksəldir.
Ramil QULİYEV
