Yanacaq idxalı ilə bağlı problemlərin artması fonunda Ermənistanda benzin və dizelin qiyməti son günlərdə sürətlə yüksəlir. Ermənistan Statistika Komitəsinin məlumatlarına əsasən, 2026-cı ilin avqust ayında benzin əvvəlki ilin eyni ayı ilə müqayisədə 11,7 faiz, dizel yanacağı isə 25 faiz bahalaşıb. Lakin bu bahalaşma da son hədd deyil. Dünya neft bazarında cərəyan edən proseslər, Ermənistanın əsas yanacaq təchizatçıları olan Rusiya və İranın enerji ixracında üzləşdiyi çətinliklər, tətbiq etdikləri məhdudiyyətlər İrəvan üçün vəziyyəti daha da ağırlaşdırır. Yanacağın bahalaşması nəqliyyat xərclərini artırmaqla yanaşı, ərzaq və digər məhsulların qiymətlərinə də təsir göstərir. Bu şəraitdə Ermənistan üçün sabit təchizat mənbəyinin olması həyati məsələyə çevrilir. Belə yeganə təchizat mənbəyi qismində isə yalnız Azərbaycanın çıxış edə biləcəyi artıq Ermənistanın özündə də qəbul edilir.
Son günlərdə isə Ermənistanda benzinin qiyməti rekord həddə çatıb. Yanacaq şirkətlərinin məlumatlarına görə, Aİ-92 yanacağının litri 600 dram və ya təxminən 1,65 dollar, Aİ-95-in isə 620 dram və ya təxminən 1,71 dollar təşkil edir. Bəzi yanacaqdoldurma məntəqələrində qiymətlər bundan daha yüksəkdir. Məsələn, “Shell” şirkəti Aİ-92 markalı benzini 620 drama, yaxud 1,71 dollara satır. Burada Aİ-95 markalı benzin isə 650 dram və ya 1,79 dollar təşkil edir. “Flash Petrol” və “Max Oil” kimi böyük yanacaqdoldurma məntəqələri şəbəkələri benzinin qiymətini tarixi maksimum həddə çatdırıblar. Dizelin orta satış qiyməti isə 630 dram və ya 1,73 dollar təşkil edir. Bu son qiymət artımları çətin geosiyasi vəziyyət və logistika maneələri fonunda baş verir. Nəticədə pərakəndə satıcılar dəyişən bazar şərtlərinə cavab olaraq qiymətləri yenidən nəzərdən keçirməyə məcbur olurlar. Erməni analitik Benyamin Matevosyan qeyd edir: “Ermənistanda pərakəndə satış qiymətlərinin kəskin artması birbaşa təchizat kanallarının məhdud sayı ilə bağlıdır. Tranzit məntəqələrində hər hansı bir pozuntu və ya tranzit tariflərindəki dəyişikliklər dərhal son istehlakçıya ötürülür və bu da yanacaq qiymətlərinin pik həddə çatmasına səbəb olur. Ümumiyyətlə, Ermənistanın yerli yanacaq bazarı tamamilə xarici təchizatdan asılıdır və bu da onu beynəlxalq bazarlarda tələb və təklif dalğalanmalarına qarşı son dərəcə həssas edir”. Bu il beynəlxalq bazarlarda bilavasitə Ermənistana da təsir edən iki böyük hadisə baş verib. Birincisi, Qırmızı dənizdə və Fars körfəzində logistika çətinliklərinə səbəb olan Hörmüz və Bab əl-Məndəb boğazlarında yaranan vəziyyət olub. ABŞ və İran arasındakı münaqişə problemlər yaradır, beynəlxalq bazarda qiymətlərin artmasına səbəb olub. Qeyd edilən kontekstdə İranda istehsalın azalması və ixrac məhdudiyyətləri Ermənistana ciddi şəkildə təsir edib. Bu ilin ikinci şoku Rusiya neft emalı zavodlarına Ukrayna tərəfindən artan hücumlar oldu. Nəticə neft məhsullarının qiymətlərinin artmasına və Ermənistan bazarında dəyişikliklərə gətirib çıxardı. Əgər 2023-cü ildə Ermənistanın benzin idxalının 90%-i Rusiya tərəfindən təmin edilirdisə, hazırda benzinin yalnız 20%-i Rusiyadan gəlir. Özü də bu pay azalmaqda davam edir: ilin sonuna qədər 16-17%-ə çatacağı proqnozlaşdırılır. Eyni şey dizel yanacağına da aiddir. Məsələn, 2023-cü ildə dizel yanacağının təxminən 56%-i Rusiyadan alırnırdısa, hazırda bu rəqəm 32%-dir. İran Ermənistana neft məhsullarının ikinci ən böyük tədarükçüsüdür və 2025-ci ildə idxalın təxminən 6%-ni təşkil edir. Lakin son aylarda hərbi eskalasiya fonunda İranın enerji və neft emalı sektorları ciddi itkilərə məruz qalıb. Bu, ölkənin davamlı ixrac tədarükünü təmin etmək qabiliyyətini azaldır. Bolqarıstan və Rumıniyadan idxal isə logistika səbəbindən baha başa gəlir. Ermənistanlı iqtisadçı Vahe Davtyan bildirir: “Logistik faktorlar Ermənistanda qiymət artımının əlavə bir səbəbidir. Yanacaq şoku qaçılmaz olaraq ölkədə ümumi inflyasiyanı sürətləndirir. Bahalı dizel yanacağı yerli istehsalın maya dəyərini artırır və kommunal xərcləri artırır, real gəlirləri azaldır. Amma onu da xatırladım ki, uzun fasilədən sonra Azərbaycandan Ermənistana böyük həcmdə olmasa da dizel yanacağı və avtomobil benzininin birbaşa tədarükü bərpa olunub”. Hazırda məhz Azərbaycan Ermənistan üçün sabit enerji tədarükçüsü hesab olunur. Amma hələlik Ermənistanın ümumi yanacaq istehlakında Azərbaycanın payı azdır.
Qeyd edək ki, Ermənistanın illik neft məhsulları istehlakı təxminən 500 min tondur. Ötən ilin dekabrından indiyədək Azərbaycandan Ermənistana təxminən 16 min ton dizel, 5 min ton Aİ-92 və Aİ-95 benzini ixrac olunub. Amma İrəvan bu rəqəmlərin daha yüksək hədlərlə ifadə olunmasında indi olduqca maraqlıdır. Azərbaycan Ermənistana benzin və dizel ixracının artırlması üçün lazımi imkanlara sahibdir. Perspektivdə ölkəmizin Ermənistan üçün təbii qazın və elektrik enerjisinin tədaürükü baxımından əsas təchizatçılardan biri olması gözlənilir. Elə bu da Ermənistanın Azərbaycandan enerji müstəvisində asılılığının artacağını istisna etmir.
Tahir TAĞIYEV
