Məhərrəm Zülfüqarlı: “Azərbaycan dövləti öz ərazi bütövlüyünü bərpa etdiyi və suverenliyimiz bərqərar olduğu üçün artıq bu ordenin təqdim olunmasının vaxtı çatıb”
Azərbaycanın dövlətçilik tarixində müstəsna xidmətləri olan görkəmli dövlət xadimi, qüdrətli sərkərdə və şair Şah İsmayıl Xətainin xalqımızın qürur yeridir. “Şah İsmayıl” ordeninin təsis olunması da bu böyük şəxsiyyətə duyduğumuz sevginin təzahürüdür. Azərbaycan Respublikasının ali hərbi ordeni olan “Şah İsmayıl” ordeni 33 il bundan əvvəl təsis olunsa da, o yeganə dövlət ordenidir ki, onunla heç kim təltif edilməyib.
Yeri gəlmişkən, bu ordenin hələ öz sahibini tapmaması məsələsi uzun illərdir müzakirə olunur. Əsasən belə fikirlər olub ki, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü bərpa olunana qədər də bu orden heç kəsə verilməyəcək.
Artıq 6 ildir ki, torpaqlarımızın ərazi bütövlüyü bərpa olunub, torpaqlarımız üzərində suverenliyimizi bərqərar etmişik. Bunun nəticəsidir ki, “Şah İsmayıl” ordeni ilə bağlı məsələ yenidən gündəmə gəlib.
“Şah İsmayıl” ordeni 1993-cü ildə Azərbaycanın o zamankı prezident Əbülfəz Elçibəyin fərmanı ilə təsis edilib. Azərbaycan Respublikasının “Şah İsmayıl” ordeninin statutunun və təsvirinin təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu prezident Heydər Əliyevin 6 dekabr 1993-cü il tarixli fərmanı ilə təsdiqlənib. 1993-cü il dekabrın 6-da Milli Məclis “Şah İsmayıl” ordeninin statusunu və təsvirini təsdiq edib.
Bir sözlə, 1993-cü ildə “Şah İsmayıl” ordeni Əbülfəz Elçibəyin dövründə yaranıb və Heydər Əliyevin dövründə tamamlanıb. Ekspertlər ümid edir ki, ərazi bütövlüyümüz bərpa olunduğu üçün bu orden də ona layiq olanlara təqdim ediləcək.
Qeyd edək ki, Azərbaycan Respublikasının ali hərbi ordeni olan "Şah İsmayıl" ordeni ilə Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin ali zabitləri, hərbi hissələrin və birləşmələrin komandirləri təltif edilə bilərlər.
"Şah İsmayıl" ordeni aşağıdakılara görə verilə bilər:
Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin təşkilində və möhkəmləndirilməsində xüsusi xidmətlərinə görə;
Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünün və təhlükəsizliyinin təmin edilməsində xüsusi xidmətlərinə görə;
görkəmli sərkərdəlik fəaliyyətinə görə;
respublikada fövqəladə halların nəticələrinin aradan qaldırılmasında xüsusi xidmətlərinə görə.
"Şah İsmayıl" ordeni döşün sol tərəfinə, Azərbaycan Respublikasının digər orden və medalları olduqda "İstiqlal" ordenindən sonra taxılmalıdır.
Ordenin təsviri:
Azərbaycan Respublikasının "Şah İsmayıl" ordeni biri digərinin idarə etdiyi yerləşdirilmiş, biri digərinə ox ətrafında dönmüş ikisəkkizquşəli ulduzdan fəaliyyət göstərir. Arxa şüalar platindən, ön şüalar qızıldandır.
Üst hissədə olan ulduz daha uzun şüalıdır, mərkəzində qızıldan girdə lövhə yerləşir. Həmin lövhənin üzərində Şah İsmayılın əksi profildən qabarıq təsvir olunmuşdur. Girdə lövhənin aşağısında çevrə boyunca "Şah İsmayıl" sözləri yazılmışdır.
Ordenin arxa tərəfi hamar səthlidir, ortasında ordenin seriyası və nömrəsi həkk olunmuşdur.
Təltif dəstinə aşağıdakılar daxildir:
boyundan asmaq üçün 37 mm enində, qırmızı çalarlı, kənarlarından 1 mm aralı mərkəzə doğru hər tərəfdən ardıcıl olaraq, bir-birindən 2 mm aralı, biri 3 mm, digəri isə 2 mm enində qızılı zolaqlı lenti olan 50 mm qabarit ölçülü orden;
paltara bərkidilmək üçün elementi olan, aşağıya doğru bucaq altında kəsilən, qırmızı çalarlı, kənarlarından 1 mm aralı mərkəzə doğru hər tərəfdən ardıcıl olaraq, bir-birindən 2 mm aralı, biri 3 mm, digəri isə 2 mm enində qızılı zolaqlı, 37 mm x 50 mm ölçüdə lentə halqa və ilgək vasitəsilə birləşdirilən 35 mm qabarit ölçülü orden. Xara lentin yuxarı hissəsinə 40 mm x 5 mm ölçülü qızılı təbəqə bərkidilmişdir;
paltara bərkidilmək üçün elementi olan, xara lentə uyğun, ölçüsü 37 mm x 10 mm olan 2 ədəd qəlib. Qəlibin birinin üzərinə 17 mm x 6 mm ölçüdə sarı rəngli metal lövhə bərkidilmişdir. Metal lövhənin üzərində qoşa sarı xətli qırmızı rəngli dairəvi element vardır.
Qeyd edək ki, Milli Məclisin təsdiqlədiyi “Ordenlərin taxılması qaydaları haqqında” sənədə görə, “Şah İsmayıl” ordeni “İstiqlal” ordenindən sonra taxılır. Bu, “Heydər Əliyev” ordenindən sonra 3-cü ordendir.
“Şah İsmayıl” (Xətai) ordeni indiyə qədər niyə öz sahibini tapmayıb? Nə üçün bu orden bu 33 ildə heç kəsə verilməyib?
Tarix elmləri doktoru, professor Məhərrəm Zülfüqarlı baki-xeber.com-a bildirdi ki, “Şah İsmayıl” ordeni AXC hakimiyyəti dövründə 1992-ci ilin dekabrında (M.Zülfüqarlının fikirlərinin əksinə olaraq, açıq mənbələrdə bu ordenin təsis edildiyi tarix kimi 1993-cü il göstərilib-İ.S) təsis olunub. “ Bildirim ki, “Şah İsmayıl” Ordeni 1992-ci ilin 10 noyabrında (Təsis 10 noyabr 1992-ci il, Fərmanın nömrəsi 370) prezident Əbülfəz Elçinəyin fərmanı ilə təsis olunub. Heydər Əliyevin 6 dekabr 1993 cü il fərmanı ilə ordenin ststunu bə təsviri təsdiq edilib. İkı prezidentin dövründə ordenlə bağlı iki fərman var. Ordenin statunu və təsviri Heydər Əliyevin fərmanı ilə təsdiq edilib. Əbülfəz Elçibəyin dövründə təsis edilsə də statusunu və təsvirini hazırlayıb təsdiq edilməsinə vaxt çatmadı. S.Hüseyovun qiyamı ilə hakimiyyət dəyişikliyi imkan vermədi.
2014-cü ildə beynəlxalq konfransda iştirak edərkən bildirdim ki, Azərbaycanda “Şah İsmayıl” orden təsis olunub, Bakıda abidəsi, adına Bakıda metro stansiyası və rayon var. Azərbaycan dövlətçiliyini bu şəkildə beynəlxalq konfransda təqdim etmişdim. Yəni Şah İsmayıla münasibətimizi bildirmişdim. Amma sual olunur, “Şah İsmayıl” ordeni təsis edilibsə bəs nə üçün indiyə qədər təqdim olunmayıb? Bunun bir neçə səbəbi var? Onlardan biri budur ki, 1993-cü ildə hakimiyyətin daxilində çoxlu sayda Rusiyapərəst qüvvələr vardı. Başda da qiyamçı polkovnik Surət Hüseynovu qeyd etmək olar. Bir hakimiyyətdə ki, Rusiyanın dəstəyi ilə qiyam qaldırmış ruspərəst baş nazir var idisə sözsüz, Şah İsmayıl Xətaiyə də münasibət mənfi olmalı idi. Bu kadrlar çox idi. 1995-ci ildə keçirilən yeni parlament seçkilərinə qədər parlamentdə oturanların mütləq əksəriyyəti Sovet dövründə seçilən, milli qüvvələrə, o cümlədən Şah İsmayıl Xətaiyə mənfi münasibəti olan şəxslər idi. Buna görə də bu orden verilmədi. Ona görə də o dövrdə bu orden heç kəsə verilmədi. Ordenin verilməsi üçün təqdimat olmalıdır. Bu ordeni təqdim etməyə məsul olan səlahiyyətli şəxslərdə milli hisslər olmadığı səbəbindən bu orden təqdim olunmamış qaldı.
90-cı illərdə Azərbaycan tarixinin tədrisi ilə bağlı bir nəfərlə mübahisə etmişdim. Həyat yoldaşı rus olan, iliyinə, qanına qədər keçmiş rejiminə bağlı bir adam idi. 1988-ci ildə Azərbaycan tarixi yeni tədris olunanda onu təsdris etməyi mən götürdüm. Gördü ki, bu fənnə maraq var həmin şəxs dedi ki, mən də Azərbaycan tarixini tədris edəcəyəm. Soruşanda ki, necə tədris edəcəksən? Dedi ki, oxuyacağam. Cavab verdim ki, Azərbaycan tarixini tədris etmək üçün ürəyin bu xalqla bağlı olmalıdır, sən bu xalqa bağlı deyilsənsə onun tarixini tədris edə bilməzsən. Bu fikir bəzi milli hisslərdən uzaq məmurlara da aiddir. Hərbidə olan yüksək çinli şəxsin, yaxud bir məmurun ürəyi bu xalqa bağlı deyilsə onda “Şah İsmayıl” ordeninə də mənfi münasibət bəsləyəcək. Həmin proses getdi, sonra da yaddan çıxıb qaldı.
Şah İsmayıl Xətaiyə qarşı hücumlar başlayandan sonra “Şah İsmayıl” ordeni yenidən gündəmə gəlib. İndi hücuma keçən şəxsləri də səlahiyyətli şəxslər sırasına qəbul etsək ki, əlbəttə, onlar heç vaxt bu ordenə təqdimatı verməzlər. “Şah İsmayıl” ordeninə təqdimat verən şəxsdə ilk növbədə milli hiss, dövlətçiliyə bağlılıq güclü olmalıdır, Şah İsmayıla sevgi bəsləməlidir ki, bizim zabitləri, hərbiçiləri o ordenə təqdim etsin.
Ordenin ilk dəfə olaraq qalib dövlətin Ali Baş Komandanına təqdim edilməsi daha düzgün və məntiqli olar”.
M.Zülfüqarlının sözlərinə görə, Şah İsmayılla bağlı müzakirlərdən görsənir ki, hələ də Azərbaycanda bu məsələyə münasibətdə düşmən fikirlər qalmaqdadır. “Bu da həmin ordenin təqdim olunmamasına gətirib çıxarır. Gələcəkdə dövlətimiz daha da qüdrətləndikcə, qalib dövlətimizin ordusu gücləndikcə “Şah İsmayıl” ordenin verilməsinin şahidi olacağıq. Bu ordenin verilməməsinin səbəblərindən biri də ərazi bütövlüyümüzün bərpa edilməməsi ilə bağlı idi. Yəni biz 2020-ci ilin 27 sentyabrından 10 noyabrına qədər məğlub dövlətin vətəndaşları idik. Amma indi qürur hissi ilə deyirik ki, biz qalib dövlətin vətəndaşlarıyıq. Qalib dövlətin hərbiçilərinə, zabitlərinə “Şah İsmayıl” ordeni verilməsi yaraşır. Yəqin ki, biz bu ordenin təqdimatının şahidi olacağıq. Yəni Azərbaycan dövləti öz ərazi bütövlüyünü bərpa etdiyi və suverenliyimiz bərqərar olduğu üçün artıq bu ordenin təqdim olunmasının vaxtı çatıb”-deyə M.Zülfüqarlı bildirdi.
İradə SARIYEVA
