İlqar Vəlizadə: “PKK artıq öz tarixi missiyasını yerinə yetirib, ABŞ-a lazım deyil”
Türkiyə parlamenti PKK üzvlərinin silahsızlaşdırılması və cəmiyyətə reinteqrasiyasını nəzərdə tutan məhdud amnistiya qanununu qəbul edib. 12 saatlıq müzakirədən sonra 468 deputat qanunun lehinə, 88-i əleyhinə səs verib.
Qanun bəzi məhkumluq və istintaq proseslərinin 5-10 il müddətinə dayandırılmasını, yeni cinayət törədilmədiyi halda işlərin bağlanmasını nəzərdə tutur. Lakin qəsdən adam öldürməyə görə məhkum olunanlar və 2005-ci ildən əvvəl ömürlük həbs cəzası alanlar amnistiyaya daxil edilmir. Bu məhdudiyyət PKK lideri Abdullah Öcalana da şamil olunur.
Bu, 1984-cü ildən davam edən və təxminən 40 min insanın ölümü ilə nəticələnən Türkiyə-PKK qarşıdurmasının dayandırılması istiqamətində mühüm qanunvericilik addımı kimi qiymətləndirilir. Qanun hakim AKP, onun müttəfiqi MHP və kürdyönlü müxalifət partiyasının dəstəyi ilə qəbul edilib.
Türkiyə parlamentinin PKK üzvlərinin silahsızlaşdırılması və reinteqrasiyasını nəzərdə tutan yeni qanunu Ankara ilə kürdlər arasında sülh prosesində əvvəlki mərhələlərdən nə ilə fərqlənir? 2013-cü ildə başlayan və 2015-ci ildə pozulan əvvəlki prosesin əsas uğursuzluq səbəbləri nəzərə alınıbmı? Bu dəfə tərəflərin əldə olunan razılaşmadan geri çəkilməsinin qarşısını alacaq real hüquqi və siyasi mexanizmlər varmı və yeni qanunun uzunmüddətli sülhə çevrilməsi nə dərəcədə realdır?
Politoloq İlqar Vəlizadə “Bakı-Xəbər” qəzetinə açıqlamasında PKK-nın silahı yerə qoyması və Türkiyənin terrorla mübarizədə yeni mərhələyə keçməsi ilə bağlı prosesləri şərh edib.
Politoloqun sözlərinə görə, PKK məsələsini yalnız Türkiyənin daxili problemi kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Çünki təşkilatın fəaliyyətinin müxtəlif dövrlərində ayrı-ayrı dövlətlərin və güc mərkəzlərinin maraqları ilə kəsişən əlaqələri olub. Vəlizadə hesab edir ki, Soyuq müharibə dövründə PKK Türkiyəyə qarşı geosiyasi təzyiq vasitələrindən biri kimi nəzərdən keçirilib. Açıq mənbələrdə də PKK-nın formalaşması və fəaliyyətinin ilk mərhələsində Suriya, Livan və regiondakı müxtəlif aktorlarla əlaqələri, eləcə də SSRİ ilə bağlı iddialar əksini tapıb.
“PKK-dan bu illər ərzində müxtəlif dövlətlər və güclər istifadə edirdilər. Ötən əsrin 80-ci illərində SSRİ-nin də PKK ilə əlaqələri və ona dəstək verməsi barədə məlumatlar var idi. Moskva üçün PKK NATO üzvü olan Türkiyəyə təzyiq göstərmək baxımından müəyyən imkan yaradırdı”, – deyə politoloq bildirib.
Onun sözlərinə görə, SSRİ-nin dağılmasından sonra geosiyasi sistem dəyişsə də, PKK ətrafındakı beynəlxalq münasibətlər tamamilə aradan qalxmayıb. Xüsusilə ABŞ-ın Suriyada İŞİD-ə qarşı mübarizə çərçivəsində PKK ilə əlaqəli hesab edilən YPG və SDF strukturları ilə əməkdaşlığı Ankara ilə Vaşinqton arasında ciddi fikir ayrılığı yaradıb. ABŞ PKK-nı rəsmi olaraq xarici terror təşkilatı kimi tanıyır, lakin 2015-ci ildən etibarən Suriyada YPG-nin əsas komponentlərindən olduğu SDF ilə İŞİD-lə əməkdaşlıq edib.
Vəlizadə hesab edir ki, bu gün regionun geosiyasi reallıqları əvvəlki dövrlə müqayisədə ciddi şəkildə dəyişib. Türkiyənin Suriya və Yaxın Şərqdə artan rolu, Ankara ilə Vaşinqton arasında strateji əməkdaşlığın əhəmiyyəti və regiondakı yeni balans PKK məsələsinə münasibətdə də yeni yanaşma yaradır.
“Artıq regionda maraqlar dəyişib. Xüsusilə Amerikanın məsələyə münasibətində müəyyən dəyişikliklər var. Türkiyə kimi NATO müttəfiqi Vaşinqton üçün indi daha böyük geosiyasi əhəmiyyət daşıyır. Buna görə PKK-nın əvvəlki formada regional faktor kimi saxlanılması ABŞ üçün əvvəlki qədər əhəmiyyətli deyil”, – politoloq deyib.
Lakin Vəlizadə burada bir mühüm fərqə də diqqət çəkir. Onun sözlərinə görə, ABŞ-ın PKK-nı birbaşa dəstəkləməsi ilə Suriyadakı YPG/SDF ilə əməkdaşlığını eyniləşdirmək düzgün olmaz. Vaşinqton PKK-nı terror təşkilatı kimi tanıyır, Suriyada isə əsasən İŞİD-lə mübarizə məqsədilə SDF-yə dəstək verib. Ankara isə PKK ilə YPG/SDF arasında təşkilati və təhlükəsizlik əlaqələri olduğunu bildirir və buna görə ABŞ-ın bu əməkdaşlığına etiraz edir.
Politoloqun fikrincə, PKK-nın 2025-ci ildə silahlı mübarizəyə son qoymaq və təşkilatı buraxmaq barədə qərarı, ardınca isə Türkiyədə bu prosesin hüquqi müstəviyə keçirilməsi yeni mərhələnin formalaşdığını göstərir. PKK 2025-ci ilin mayında özünü buraxacağını və silahlı mübarizədən imtina edəcəyini açıqlamışdı. 2026-cı ilin avqustunda isə Türkiyə parlamenti təşkilatın buraxılması və silahsızlaşdırılması prosesinə hüquqi çərçivə yaradan qanunu qəbul edib.
Vəlizadə bu prosesi Türkiyənin əvvəlki “çözüm prosesləri” ilə müqayisə etməyin mümkün olduğunu düşünür. Burada qeyd etmək lazımdır ki, Türkiyədə “Çözüm Süreci” adı ilə tanınan əsas əvvəlki proses 2013-2015-ci illərdə aparılıb və 2015-ci ildə yenidən silahlı qarşıdurmanın başlaması ilə faktiki olaraq dayanıb. Hazırkı mərhələ isə 2025-ci ildən başlayan yeni proses kimi təqdim olunur və Türkiyə siyasi leksikonunda “yeni çözüm süreci” və ya “ikinci çözüm süreci” ifadələri ilə də xarakterizə edilir.
“Bu prosesi yeni çözüm süreci kimi qiymətləndirmək olar. Əvvəlki prosesin uğursuzluğundan çıxarılan nəticələr fonunda hazırkı mərhələdə əsas məqsəd yalnız danışıqlar aparmaq deyil, PKK-nın silahlı struktur kimi tamamilə aradan qaldırılmasıdır”, – deyə politoloq vurğulayıb.
Onun fikrincə, hazırkı prosesin əvvəlkilərdən əsas fərqi regional şəraitin dəyişməsidir. Suriya və İraqdakı proseslər, Türkiyənin sərhədyanı təhlükəsizlik siyasəti və Ankara ilə müxtəlif beynəlxalq aktorlar arasında yeni əməkdaşlıq imkanları PKK məsələsinin həlli üçün daha əlverişli şərait yaradır.
Bu prosesdə Suriyanın gələcəyi xüsusilə mühüm amildir. 2026-cı ilin əvvəlində Suriya hökuməti ilə kürd qüvvələri arasında əldə olunan razılaşma SDF-nin dövlət strukturlarına inteqrasiyasını nəzərdə tutub və Türkiyə tərəfindən PKK məsələsinin həlli baxımından mühüm dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilib.
İlqar Vəlizadə hesab edir ki, Türkiyə bu geosiyasi fürsətdən maksimum istifadə etməyə çalışacaq. Lakin prosesin tam başa çatması hələ avtomatik nəticə deyil. PKK daxilində bütün qrupların silahı yerə qoyub-qoymayacağı, təşkilatın parçalanaraq yeni strukturlar yaradıb-yaratmayacağı, Suriya və İraqdakı bağlı strukturların necə davranacağı və kənar aktorların prosesə müdaxilə edib-etməyəcəyi açıq suallardır.
“Türkiyə üçün PKK mövzusuna son qoymaq baxımından çox böyük tarixi şans yaranıb. Düşünürəm ki, Ankara bu geosiyasi şansdan maksimum istifadə edərək PKK-nı bir faktor kimi aradan qaldırmağa çalışacaq. Amma prosesin nəticəsi təkcə Türkiyədən asılı deyil. PKK-nın bundan sonrakı taleyini həm təşkilatın daxilindəki proseslər, həm Suriya və İraqdakı vəziyyət, həm də kənar güclərin mövqeyi müəyyən edəcək”, – politoloq bildirib.
Beləliklə, hazırkı mərhələ Türkiyə üçün yalnız terror probleminin həlli deyil, həm də ölkənin regional mövqeyinin möhkəmləndirilməsi baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Əgər PKK-nın silahlı struktur kimi tamamilə ləğvi, onunla əlaqəli qüvvələrin siyasi və hüquqi çərçivəyə inteqrasiyası və Türkiyənin təhlükəsizlik narahatlıqlarının nəzərə alınması mümkün olarsa, bu, dörd onillikdən artıq davam edən qarşıdurmanın tarixində ciddi dönüş nöqtəsi yarada bilər. Bununla belə, prosesin davamlılığı üçün təhlükəsizlik tədbirləri ilə yanaşı, siyasi və sosial məsələlərin də həlli vacib olaraq qalır.
Dəniz NƏSİRLİ
