Bakı-Tehran münasibətlərində son dövrlərdə qarşılıqlı mesajların müsbət istiqamətdə dəyişməsi iki ölkə arasında münasibətlərin yeni mərhələyə keçə biləcəyi ilə bağlı müəyyən ümidlər yaradıb. Xüsusilə İran Prezidenti Məsud Pezeşkianın Azərbaycanla münasibətlərə dair səsləndirdiyi müsbət fikirlər diqqət çəkir. Bu yanaşma təbii olaraq belə bir sual doğurur ki, mövcud siyasi dinamika Azərbaycan-İran münasibətlərində uzun illər davam edən gərginliklərin geridə qalmasına və qarşılıqlı əməkdaşlığın yeni müstəviyə yüksəlməsinə imkan verə bilərmi?
Azərbaycan-İran münasibətlərindəki problemlər yeni məsələ deyil. Bu münasibətlərin mürəkkəbliyi ən azı iki əsrlik tarixi proseslərin nəticəsidir. Azərbaycanın tarixi torpaqlarının bölüşdürülməsi, regionda Rusiya-İran qarşıdurması və sonrakı siyasi proseslər iki xalqın münasibətlərinə də təsirsiz ötüşməyib. Azərbaycanla bağlı məsələlərdə Rusiya ilə uzun müddət rəqabət aparmış İranın regiona münasibətində tarixi imperiya düşüncəsinin müəyyən elementləri bu gün də özünü göstərir.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti 1918-ci ildə müstəqilliyini elan etdikdə İranın yeni Azərbaycan dövlətinə münasibəti də bunun bariz nümunələrindən biri idi. İran həmin dövrdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini tanımaqdan imtina etmişdi. Azərbaycan müstəqilliyini 1991-ci ildə yenidən bərpa etdikdən sonra isə Tehran Azərbaycanın dövlət müstəqilliyini rəsmən tanıdı. Lakin diplomatik münasibətlərin qurulması avtomatik olaraq siyasi baxışların və yanaşmaların tamamilə dəyişməsi demək olmadı. Sonrakı illərdə də biz İranın Azərbaycana münasibətində ziddiyyətli məqamların şahidi olduq. Bir tərəfdən iki ölkənin tarix, din, mədəniyyət və coğrafi yaxınlığı ön plana çəkildi, digər tərəfdən isə Azərbaycanın müstəqil xarici siyasət kursu, regional əməkdaşlıqları və milli maraqlarını əsas götürən siyasəti Tehran tərəfindən hər zaman eyni anlayışla qarşılanmadı.
İran siyasi rəhbərliyinin zaman-zaman nümayiş etdirdiyi dostluq və əməkdaşlıq mesajlarının arxasında təəssüf ki, etimadsızlıq, qısqanclıq və müəyyən hallarda Azərbaycana qarşı maneçilik cəhdləri də müşahidə olunub. Bu səbəbdən münasibətlərin yalnız rəsmi bəyanatlar əsasında qiymətləndirilməsi düzgün olmazdı. Əsas məsələ siyasi mesajların real addımlarla nə dərəcədə müşayiət olunacağıdır.
Məsud Pezeşkianın son günlərdə Azərbaycanla bağlı səsləndirdiyi müsbət fikirlər, əlbəttə təqdirəlayiqdir. Azərbaycan tərəfi də hər zaman qonşu ölkələrlə münasibətlərin qarşılıqlı hörmət, suverenliyə ehtiram və milli maraqların nəzərə alınması prinsipləri əsasında inkişafında maraqlı olub. Lakin bir dövlətin prezidentinin müsbət mövqeyi ilə bütövlükdə həmin ölkənin siyasi elitasının və dövlət institutlarının yanaşması arasında fərq ola bilər. Ona görə də hazırkı mərhələdə Azərbaycan-İran münasibətlərində köklü dönüşün baş verdiyini söyləmək hələ tezdir.
Azərbaycan İranla rəqabət aparmır. Əksinə, iki ölkənin bir-birini tamamlayan iqtisadi, nəqliyyat, enerji və regional əməkdaşlıq imkanları kifayət qədər genişdir. Azərbaycan İranın ərazi bütövlüyünə və suverenliyinə hörmətlə yanaşır və eyni münasibəti özü üçün də gözləyir. Çünki sağlam qonşuluq münasibətlərinin əsas şərti qarşılıqlı hörmət və bərabərhüquqluluqdur.
Əməkdaşlıq isə yalnız qarşılıqlı proses olduğu halda davamlı nəticə verə bilər. Azərbaycan və İran arasında iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi, nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı, enerji sahəsində əməkdaşlıq, sərhədyanı ticarətin artırılması və humanitar münasibətlərin daha da möhkəmləndirilməsi üçün ciddi potensial mövcuddur. Lakin bunun üçün tərəflərdən biri digərinin daxili və xarici siyasətinə təsir göstərməyə, onun suveren qərarlarına müdaxilə etməyə çalışmamalıdır.
Azərbaycan-İran münasibətlərində əsas sınaqlardan biri də regionda yaranan yeni geosiyasi və nəqliyyat reallıqlarıdır. Bu baxımdan Zəngəzur dəhlizinin reallaşdırılması məsələsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bəzən bu layihəyə yalnız Azərbaycan və Ermənistan münasibətləri kontekstində yanaşılır. Halbuki Zəngəzur dəhlizinin açılması Cənubi Qafqazın nəqliyyat xəritəsini dəyişməklə yanaşı, regionun bütün dövlətləri, o cümlədən İran üçün yeni iqtisadi imkanlar yarada bilər.
İranın regiondakı mövqeyi baxımından da bu məsələyə daha praqmatik yanaşmaq mümkündür. Uzun müddətdir ciddi sanksiyalarla üzləşən İranın dünya bazarlarına və beynəlxalq nəqliyyat marşrutlarına çıxış imkanlarının genişləndirilməsi onun iqtisadi maraqlarına cavab verir. Azərbaycan ərazisindən keçən nəqliyyat bağlantılarının inkişafı İran üçün də yeni imkanlar yarada bilər. Bu baxımdan regional layihələrə siyasi rəqabət prizmasından deyil, qarşılıqlı iqtisadi fayda baxımından yanaşılması daha məqsədəuyğundur.
Əslində Azərbaycan-İran münasibətlərinin gələcəyi üçün imkanlar kifayət qədər genişdir. İki ölkə arasında sərhədin mövcudluğu, tarixi və mədəni bağlar, iqtisadi əlaqələr və regionun nəqliyyat potensialı münasibətlərin daha yüksək səviyyəyə qaldırılması üçün ciddi baza yaradır. Bunun üçün isə siyasi iradə və qarşılıqlı etimad lazımdır.
Azərbaycan heç bir zaman qonşuları ilə qarşıdurma siyasətinin tərəfdarı olmayıb. Azərbaycanın əsas mövqeyi ondan ibarətdir ki, region dövlətləri bir-birinin suverenliyinə hörmət etməli, daxili işlərinə qarışmamalı və qarşılıqlı maraqlar əsasında əməkdaşlıq etməlidirlər. İranın da bu prinsiplərə əsaslanan yanaşma nümayiş etdirməsi iki ölkə arasında münasibətlərin keyfiyyətcə yeni mərhələyə keçməsinə imkan verə bilər.
Bu baxımdan Prezident Məsud Pezeşkianın müsbət mesajlarını diqqətdən kənarda qoymaq olmaz. Lakin həmin mesajların davamlı siyasi kursa çevrilməsi və konkret praktiki addımlarla möhkəmləndirilməsi vacibdir. Azərbaycan üçün sözlə əməl arasında uyğunluq əsas göstəricilərdən biridir.
Əgər İran hakimiyyəti Azərbaycana qarşı uzun illər mövcud olmuş qərəzli və etimadsız yanaşmadan imtina edərsə, qarşılıqlı münasibətlərdə yeni səhifə açmaq üçün real imkanlar yarana bilər. Azərbaycan belə bir əməkdaşlığa hazırdır və bunun üçün kifayət qədər siyasi, iqtisadi və regional əsaslar mövcuddur.
Bakı-Tehran münasibətlərində yeni mərhələnin başlanması mümkündür, lakin bunun üçün yalnız müsbət bəyanatlar kifayət etmir. Yeni mərhələ qarşılıqlı etimad, bərabərhüquqluluq, suverenliyə hörmət və konkret əməkdaşlıq addımları üzərində qurulmalıdır. İran bir gün Azərbaycana qarşı qərəzli yanaşmadan tamamilə imtina edərsə, iki ölkə arasında mövcud olan əməkdaşlıq imkanlarının böyük hissəsini reallaşdırmaq mümkün olacaq. Bu isə yalnız Azərbaycan və İran üçün deyil, bütövlükdə Cənubi Qafqaz üçün mühüm nəticələr doğura bilər. Çünki Azərbaycan-İran münasibətlərində qarşıdurmanın deyil, əməkdaşlığın üstünlük qazanması regionda davamlı sabitliyin möhkəmlənməsinə, yeni iqtisadi və nəqliyyat imkanlarının yaranmasına və hər iki xalqın rifahına xidmət edə bilər.
Cavanşir Feyziyev,
Milli Məclisin deputatı.
