Na­zir Əh­məd­li aşıq­lar ba­rə­də yaz­dı­ğı mü­ba­hi­sə­li ki­ta­bın op­po­nent­lə­ri­nə ca­vab ver­di

"Də­fə­lər­lə izah et­mi­şəm ki, Aşıq Ələs­gə­rin ya­şı onun da­hi­li­yi­nə heç bir köl­gə sal­mır"

Ata­türk Mər­kə­zi­nin şö­bə mü­di­ri, təd­qi­qat­çı Na­zir Əh­məd­li­nin bir müd­dət əv­vəl nəşr et­dir­di­yi "Haqq-na­haq se­çi­lər haqq di­va­nın­da" ki­ta­bı el­mi ic­ti­ma­iy­yət­də və cə­miy­yət­də bö­yük əks-sə­da do­ğur­du. Onu da qeyd edək ki, ki­tab üzə çı­xar-çıx­maz, onun ət­ra­fın­da əməl­li-baş­lı ajio­taj ya­şan­dı. Ki­ta­ba mü­na­si­bət bir­mə­na­lı ol­ma­dı, onu təq­dir edən­lər­lə ya­na­şı, tən­qid edən­lər də ol­du. Əsa­sən də Göy­çə ma­ha­lın­dan və Qər­bi Azər­bay­ca­nın di­gər böl­gə­lə­rin­dən olan zi­ya­lı­lar N.Əh­məd­li­ni yaz­dı­ğı ki­ta­ba gö­rə cid­di tən­qid atə­şi­nə tut­du, onu ta­ri­xi sax­ta­laş­dır­maq­da, fakt­la­rı təh­rif et­mək­də, us­tad aşıq­la­rın do­ğum ta­rix­lə­ri­ni yan­lış ver­mək­də, ki­ta­bı ha­zır­la­yar­kən er­mə­ni mən­bə­lə­ri­nə is­ti­nad et­mək­də təq­sir­lən­di­rir­lər və s.   Qər­bi Azər­bay­can zi­ya­lı­la­rı ilə ya­na­şı, ki­tab­la bağ­lı tən­qi­di fi­kir­lər bil­di­rən­lər­dən bi­ri də po­li­to­loq, pro­fes­sor Qa­bil Hü­seyn­li ol­du. Onun bu pro­se­sə qo­şul­ma­sı ha­di­sə­ni da­ha çox ak­tu­al et­di.

Son həf­tə­lər mət­bua­tın gün­də­min­dən düş­mə­yən mə­sə­lə ilə bağ­lı ha­zır­da xa­ric­də olan "Haqq-na­haq se­çi­lər haqq di­va­nın­da" ki­ta­bı­nın mü­əl­li­fi N.Əh­məd­li ilə in­ter­net va­si­tə­si­lə əla­qə sax­la­yıb mü­sa­hi­bə gö­tür­dük.

- Na­zir mü­əl­lim, Si­zin ki­ta­bı­nız nəşr edil­dik­dən son­ra ki­tab­la bağ­lı müx­tə­lif rəy­lər, fi­kir­lər mey­da­na çıx­dı. Bu­nu da qeyd edək ki, "Haqq-na­haq se­çi­lər haqq di­va­nın­da" ki­ta­bı təq­dir de­yil, da­ha çox tən­qid edil­di. Bu tən­qi­də sə­bəb nə idi?

- Əs­lin­də, ki­ta­bım­la bağ­lı bu cür qal­ma­qal ya­ran­ma­sı­na heç bir sə­bəb yox­dur. Çün­ki ki­tab­da əks olu­nan mə­lu­mat­la­rın ha­mı­sı ta­ri­xi fakt­la­ra söy­kə­nir.

- Han­sı sə­nəd­lər­dən, fakt­lar­dan is­ti­fa­də et­mi­si­niz?

- Mə­lu­mat üçün de­yim ki, mən əv­vəl­cə Də­rə­lə­yəz ma­ha­lı­nın, son­ra isə Göy­çə ma­ha­lı­nın "Ka­me­ral təs­vir sə­nə­di" ad­lı  ki­ta­bı ça­pa ha­zır­la­mı­şam. Bu ki­tab­lar­da 1831-1842-ci il­lər­də hə­min ma­hal­lar­da ya­şa­yan mü­səl­man əha­li­nin ad­ba­ad si­ya­hı­sı ve­ri­lib. Mə­sə­lən, bü­tün ta­rix­çi­lə­ri­mi­zin is­ti­nad et­di­yi Şo­pen ad­lı mü­əl­li­fin "Er­mə­ni vi­la­yə­ti­nin Ru­si­ya im­pe­ri­ya­sı­na bir­ləş­di­ril­di­yi dövr­də­ki və­ziy­yə­ti­nə aid ta­ri­xi abi­də" (S.Pe­ter­burq, 1852) ki­ta­bın­da 1831-ci il­də Göy­çə ma­ha­lın­da 999 mü­səl­man ai­lə­si­nin və bu mü­səl­man ai­lə­sin­də isə 5607 nə­fər mü­səl­ma­nın ya­şa­dı­ğı gös­tə­ri­lir­di. Siz bu fakt­la­rı bi­zim bü­tün ta­rix ki­tab­la­rın­da gö­rə bi­lər­si­niz. Hət­ta 2010-cu il­də Azər­bay­can Mil­li Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı­nın Ta­rix İns­ti­tu­tu "İrə­van xan­lı­ğı" ad­lı bir ki­tab ha­zır­la­yıb çap et­miş­di. Hə­min ki­tab cə­nab Pre­zi­dent tə­rə­fin­dən Döv­lət Mü­ka­fa­tı­na la­yiq gö­rü­lüb. "İrə­van xan­lı­ğı" ki­ta­bı da da­xil ol­maq­la, Şo­pe­nin ki­ta­bı­na is­ti­na­dən Azər­bay­can­da bir sı­ra qiy­mət­li ki­tab­lar ha­zır­la­nıb.

- Şo­pen o fakt­la­rı ha­ra­dan əl­də et­miş­di ki?

- Fran­sız əsil­li rus mə­mu­ru İvan Şo­pen İrə­van­la Nax­çı­van xan­lıq­la­rı­nın ye­rin­də ya­ra­dı­lan in­zi­ba­ti ida­rə­nin mü­şa­vi­ri və­zi­fə­sin­də ça­lı­şır­dı. Ta­rix­şü­nas­lı­ğı­mız üçün bu mü­əl­li­fin adı­nı çək­di­yim ki­ta­bı vaz­ke­çil­məz bir mən­bə sa­yı­lır. De­di­yim ki­mi, Şo­pen öz ki­ta­bın­da 1831-ci il­də Göy­çə ma­ha­lın­da 5607 nə­fər mü­səl­ma­nın ya­şa­dı­ğı­nı gös­tə­rir­di. İn­di­yə qə­dər ya­zı­lan bü­tün ta­rix ki­tab­la­rın­da, o cüm­lə­dən də "İrə­van xan­lı­ğı" ki­ta­bın­da da əha­li­nin adı çə­kil­mir, an­caq sa­yı qeyd edi­lir­di. O cüm­lə­dən də Göy­çə­də­ki kənd­lər­də mü­səl­man əha­li­nin ya­şa­dı­ğı 35 kənd­də ne­çə ai­lə­nin və hər kənd­də, hət­ta han­sı ai­lə­də ne­çə qa­dı­nın və ki­şi­nin ol­du­ğu qeyd edi­lir­di. İlk də­fə "Göy­çə ma­ha­lı­nın ka­me­ral təs­vi­ri" ki­ta­bı­nı çap et­mək­lə hə­min mü­səl­man əha­li­nin ad­ba­ad si­ya­hı­sı­nı ver­mi­şəm. Mən hə­min 5607 nə­fə­rin ha­mı­sı­nın adı­nı ta­rix ar­xiv­lə­rin­dən əl­də edib, o fakt­la­rı ki­tab şək­lin­də çap edib o in­san­la­rın ha­zır­da ya­şa­yan nə­və-nə­ti­cə­lə­ri­nə hə­diy­yə et­mi­şəm. Bu ki­tab on­lar üçün çox qiy­mət­li hə­diy­yə sa­yı­la bi­lər. Bu nəş­rin el­mi re­dak­to­ru ha­zır­da Ka­na­da­da ya­şa­yan, Azər­bay­can­da bu ilk cı­ğı­rı açan və bu sa­hə­nin pat­ri­ar­xı sa­yı­lan Usa­məd­din Məm­mə­dov­dur. O, həm­çi­nin, mə­nim "Göy­çə ma­ha­lı­nın ka­me­ral təs­vi­ri" ki­ta­bı­mın da el­mi re­dak­to­ru olub. Əla­və ola­raq bu ki­ta­bın məs­lə­hət­çi­lə­rin­dən bi­ri Ta­rix İns­ti­tu­tu­nun el­mi iş­lər üz­rə di­rek­tor müa­vi­ni, ta­rix elm­lə­ri dok­to­ru To­fiq Nə­cəf­li idi. On­la­rın hər iki­si də çox sa­vad­lı, yük­sək sə­viy­yə­li zi­ya­lı­lar­dır. Ki­tab üçün yaz­dı­ğım ön sö­zə on­la­rın hər iki­si ba­xıb dü­zə­liş­lər edib­lər.

- De­mək is­tə­yir­si­niz ki, ki­tab el­mi cə­hət­dən tam saf-çü­rük edi­lib?

- Bə­li. Haq­qın­da da­nış­dı­ğım ki­ta­bım ön söz­lə bə­ra­bər çap olu­nub. Bu ki­ta­bın el­mi cə­hət­dən qiy­mə­ti­nə heç bir söz ola bil­məz. Haq­qın­da söh­bət ge­dən "Haqq-na­haq se­çi­lər haqq di­va­nın­da" ki­ta­bı da məhz "Göy­çə ma­ha­lı­nın ka­me­ral təs­vi­ri" ki­ta­bı­nın əsa­sın­da ya­zı­lıb. Yə­ni bu­ra­da, 1831-1842-ci il­lər­də Aşıq Ələs­gər və onun ai­lə­si hə­min 5607 nə­fər mü­səl­ma­nın içə­ri­sin­də ol­ma­lı idi. Çün­ki in­di­yə ki­mi folk­lor­şü­nas­lı­ğı­mız­da, ədə­biy­yat­şü­nas­lı­ğı­mız­da bü­tün alim­lər, o cüm­lə­dən də Aşıq Ələs­gə­rin nə­və­si və təd­qi­qat­çı­sı İs­lam Ələs­gə­rov bəl­kə yüz də­fə yaz­dıq­la­rı mə­qa­lə və ki­tab­la­rın­da Aşıq Ələs­gə­rin 1821-ci il­də Göy­çə ma­ha­lı­nın Ağ­kil­sə kən­din­də do­ğul­du­ğu­nu qeyd edir­di­lər. Am­ma hə­min ka­me­ral təs­vir sə­nə­din­dən mə­lum ol­du ki, nə­in­ki 1821-ci il­də, hət­ta 1831-ci il­də hə­lə Ağ­kil­sə kən­din­də heç kim ya­şa­mır­dı. Göy­çə­nin 59 kən­din­də ya­şa­yış var idi ki, on­la­rın ara­sın­da Ağ­kil­sə kən­di hə­lə yox idi. 67 kən­din­də isə hə­lə ya­şa­yış yox idi.

- Göy­çə bi­zim ta­ri­xi də­də-ba­ba yur­du­muz­dur. Ağ­kil­sə kən­di­nin də ki, ta­ri­xi qə­dim­dir, "ora­da heç kim ya­şa­mır­dı" fik­ri­ni ne­cə izah edər­di­niz? Bu­na sə­bəb nə idi?

- Çün­ki Göy­çə ma­ha­lı 1735-ci il­dən Na­dir xan tə­rə­fin­dən os­man­lı­lar­dan ge­ri alı­nan­dan son­ra bu­ra 80 ilə ya­xın boş qal­mış­dı. Sə­bə­bi isə Göy­çə­nin da­ğın­tı­la­ra mə­ruz qal­ma­sı idi. Bu da­ğın­tı­nın ya­rat­dı­ğı fə­sad­lar nə­ti­cə­sin­də kənd ya­şa­na­sı və­ziy­yət­də de­yil­di, bu sə­bəb­dən də bu­ra­da əha­li ya­şa­mır­dı. Rus­la­rın bu­ra növ­bə­ti hü­cu­mun­dan eh­ti­yat edən İrə­van sər­da­rı Hü­seyn­qu­lu xan İra­nın Sul­duz və di­gər vi­la­yət­lə­rin­dən qa­ra­pa­paq ad­la­nan türk əha­li­ni kö­çü­rüb bu­ra­da yer­ləş­dir­miş­di ki, qa­ra­pa­paq­lar rus­la­ra qar­şı mü­ha­ri­bə­də ona kö­mək et­sin­lər. Şərt də bu idi ki, hə­min əha­li­dən heç bir ver­gi alın­ma­ya­caq. Bu­nun mü­qa­bi­lin­də Göy­çə­yə kö­çü­rü­lən qa­ra­pa­paq­lar dö­yü­şə min nə­fər sü­va­ri at­lı, qon­şu Də­rə­çi­çək ma­ha­lın­da yer­ləş­di­ri­lən qa­ra­pa­paq­lar isə 600 nə­fər sü­va­ri çı­xar­ma­lı idi. Bun­la­rın hər­bi mü­kəl­lə­fiy­yə­ti­nin əvə­zin­də on­lar bü­tün ver­gi­lər­dən azad olun­muş­du­lar. Be­lə­lik­lə, 1831-1842-ci il­lə­rə aid olan bü­tün ka­me­ral təs­vir­lə­ri nə­zər­dən ke­çi­rər­kən mə­lum ol­du ki, Aşıq Ələs­gə­rin ai­lə­si si­ya­hı­la­rın heç bi­rin­də yox­dur. Ax­ta­rış­lar nə­ti­cə­sin­də Ələs­gər haq­qın­da mə­lu­ma­tı nə­ha­yət ki, 1859-cu il­də Göy­çə ma­ha­lı üz­rə tər­tib edi­lən ka­me­ral si­ya­hı­da aş­kar edə bil­dim. Bu­ra­da Ələs­gə­rin 7 ya­şı ol­du­ğu qeyd edi­lir, ata­sı Al­məm­mə­din isə 35 ya­şı ol­du­ğu gös­tə­ri­lir. Bu­ra­dan mə­lum olur ki, in­di­yə qə­dər ya­zıl­dı­ğı ki­mi, Al­lah­ver­di onun ba­ba­sı yox, əmi­si­dir. Yə­ni Al­lah­ver­di Ələs­gə­rin ata­sı Al­məm­mə­din özün­dən on yaş bö­yük qar­da­şı­dır. Bu­ra­da Al­lah­ver­di­nin öv­lad­la­rı­nın ad­la­rı da qeyd edi­lib. Al­lah­ver­di­nin üç öv­la­dı­nın adı­nı mən bu­ra­da təs­bit et­dim. On­lar­dan bi­ri­nin adı Haq­ver­di, o bi­ri­nin adı Kə­rim, üçün­cü oğ­lu­nun adı­nı isə tə­əs­süf ki, unut­mu­şam.

- Am­ma Si­zin qeyd­lə­ri­niz­lə ra­zı­laş­ma­yan­lar çox­dur...

- Tu­taq ki, 1859-cu il­də Ələs­gə­rin 7 ya­şı yox, da­ha ar­tıq olub­sa və in­di­yə qə­dər id­dia edil­di­yi ki­mi, 1821-ci il­də do­ğu­lub­sa, on­da onun 38 ya­şı ol­ma­lı idi. Hal­bu­ki, 1859-cu il­də onun ata­sı Al­məm­mə­din 35, əmi­si Al­lah­ver­di­nin isə 45 ya­şı ol­du­ğu gös­tə­ri­lir. On­da be­lə çı­xır ki, Aşıq Ələs­gər ata­sın­dan cə­mi 7 yaş ki­çik idi. Hal­bu­ki, be­lə de­yil, bu sə­nəd­də onun bü­tün qo­hum­la­rı ilə yaş mü­na­si­bət­lə­ri gös­tə­ri­lib. Ai­lə­si və ya­xın­la­rı ilə yaş mü­na­si­bət­lə­ri bir-bi­ri­lə uy­ğun­dur. 1873-cü ilin ka­me­ral si­ya­hı­sı tər­tib edil­dik­dən 14 il son­ra ye­ni tər­tib olu­nan növ­bə­ti ka­me­ral si­ya­hı­da da on­la­rın ha­mı­sı­nın ad­la­rı var və yaş nis­bə­ti ye­nə də ha­mı­sın­da göz­lə­nib. Hər bi­ri­nin ya­şın­da 14 il ar­tım var. Be­lə çı­xır ki, Aşıq Ələs­gə­rin ya­şı­nı düz­gün qə­bul et­mə­yən qo­hum­la­rı və bir sı­ra qa­ra­gu­ruh­çu­lar ki­min­sə tə­rə­fin­dən ya­şı­nın azal­dıl­dı­ğı­nı id­dia edir­lər­sə, on­da fi­kir­ləş­mə­li­yik ki, tək­cə Ələs­gə­rin ai­lə­si yox, həm də əmi­si­nin ai­lə­si­nin ya­şı bü­tün ka­me­ral təs­vir­lər­də bi­lə­rək­dən də­yiş­di­ri­lib, azal­dı­lıb. Əl­bət­tə, bu çox gül­mə­li epi­zod, fakt, id­dia ola bi­lər­di. Çün­ki bu ka­me­ral təs­vir­lə­ri ay­rı-ay­rı rus mə­mur­la­rı tər­tib edib­lər və bu rus mə­mur­la­rı­nın da bu iki qar­da­şın ai­lə­si ilə nə düş­mən­çi­li­yi ola bi­lər­di? Ya­xud si­ya­hı­nı də­yiş­mək Çar Ru­si­ya­sı­nın nə­yi­nə la­zım idi, bu­ra­da onun nə xey­ri var idi ki, on­la­rın yaş­la­rı­nı azalt­sın?

O vaxt­kı Ru­si­ya qa­nun­la­rı­nı ya­dı­nı­za sal­maq is­tə­yi­rəm. Çar Ru­si­ya­sı döv­rün­də qa­dın­lar ver­gi­dən azad olu­nur­du, oğ­lan uşaq­la­rı isə 15 ya­şı­na qə­dər ver­gi­yə cəlb olun­mur­du­lar. An­caq on­lar 15 ya­şa çat­dıq­dan son­ra döv­lə­tə "baş pu­lu" de­yi­lən ver­gi ödə­ni­lir­di. Bu pu­lun məb­lə­ği bi­zim in­di­ki pul­la təx­mi­nən 120 ma­nat idi. On­lar öm­rü­nün axı­rı­na qə­dər hər il 1 ma­nat 20 qə­pik gü­müş pul ver­gi­si ödə­yir­di­lər. Ona gö­rə də rus mə­mu­ru, əs­lin­də, sax­ta­kar­lıq et­səy­di, uşaq­la­rın ya­şı­nı bö­yük gös­tə­rib ver­gi alar­dı. Uşa­ğın ya­şı­nı ata­sın­dan so­ru­şub ya­zır­dı­lar. Ona gö­rə də əha­li­nin sa­yı­nın az gös­tə­ril­mə­si və ki­şi cin­sin­dən olan adam­lar­dan kim­lə­rin­sə ya­şı­nın azal­dıl­ma­sı uy­dur­ma­dan baş­qa bir şey de­yil.

- Na­ra­zı­lıq­lar sən­gi­mək bil­mir. Si­zə qar­şı çox sərt it­ti­ham­lar səs­lən­di­ri­lir. Bu na­ra­zı­lıq­lar nə­dən qay­naq­la­nır?

- Ki­tab­la bağ­lı na­ra­zı­lı­ğın ol­ma­sı mə­nə tə­bii gö­rü­nür. Çün­ki  onil­lər bo­yu ya­ran­mış ste­reo­tip­lə­ri da­ğıt­maq, heç ki­min göz­lə­mə­di­yi hal­da, nə­sə bir el­mi hə­qi­qət­lə­rin or­ta­ya çıx­ma­sı bu hə­qi­qət­lə­ri qə­bul et­mə­yən adam­la­rın bu­na psi­xo­lo­ji cə­hət­dən ha­zır ol­ma­dı­ğı­nı gös­tə­rir. Mən də­fə­lər­lə izah et­mi­şəm ki, Aşıq Ələs­gə­rin ya­şı onun da­hi­li­yi­nə heç bir köl­gə sal­mır. Yə­ni in­di­yə qə­dər id­dia olun­du­ğu ki­mi, 105 il ya­şa­ma­sın, mə­nim üzə çı­xar­dı­ğım ki­mi, 74 il ya­şa­sın, lap 50 il ya­şa­sın, Aşıq Ələs­gər Aşıq Ələs­gər­dir, o da­hi­dir. Aşıq­lıq sə­nə­ti­nin zir­və­si­dir. Və yaz­mı­şam ki, ölü­mün­dən ke­çən 91 il ər­zin­də hə­lə də Aşıq Ələs­gər zir­və­si­nə ya­xın­la­şan ikin­ci bir şəx­siy­yət ol­ma­yıb. Mə­nim ki­ta­bı­mın təx­mi­nən 150 sə­hi­fə­si Aşıq Ələs­gə­rə həsr olu­nub. Onun ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da, şe­ir­lə­rin­də olan təh­rif­lə­ri gös­tər­mi­şəm və on­la­rın bər­pa­sı­na ça­lış­mı­şam, həm də Aşıq Ələs­gər­lə də söh­bət bit­mir, bu ki­tab­da Aşıq Ələs­gər­dən baş­qa 5 bö­yük aşı­ğı­mı­zın da do­ğum ta­ri­xi mü­əy­yən­ləş­di­ri­lib ki, on­lar­dan da bi­ri Aşıq Ələs­gə­rin us­ta­dı Aşıq Alı­dır...

- Aşıq Alı ilə də bağ­lı Si­zi tən­qid edən­lər çox­dur. Bil­di­rir­lər ki, Siz Aşıq Alı­nı kürd, ya­xud ay­rım ki­mi təq­dim et­mi­si­niz. Cid­di it­ti­ham­dır. On­lar nə də­rə­cə­də haq­lı­dır?

- Mə­lum ol­du ki, o da, ya­zıl­dı­ğı ki­mi, 1801-ci il­də de­yil, 1835-ci il­də do­ğu­lub. Özü də in­di­yə qə­dər, ya­zıl­dı­ğı ki­mi, Göy­çə­nin Qı­zıl­vəng kən­din­də de­yil, Şiş­qa­ya kən­din­də ana­dan olub. 1850-ci il ərə­fə­sin­də onun ai­lə­si əmi­si Nə­bi­nin ai­lə­si ilə bir­gə Şiş­qa­ya kən­di­nən kö­çüb­lər. İn­di­yə ki­mi bir ne­çə nə­fər - Şa­mil Əs­gə­rov, Əli Əmi­rov və baş­qa­la­rı Aşıq Alı­nın kürd mil­lə­ti­nə mən­sub ol­du­ğu fik­ri­ni irə­li sür­sə­lər də, bu ha­di­sə çox bö­yük qal­ma­qa­la sə­bəb ol­muş­du. Aşıq Alı­nın mü­da­fiə­çi­lə­ri onun kürd ol­du­ğu­nu in­kar edir­di­lər. Us­ta­dın mü­da­fiə­çi­lə­ri haq­lı idi­lər. Mən əl­də et­di­yim sə­nəd­lər­lə sü­but et­dim ki, Aşıq Alı doğ­ru­dan da kürd de­yil, türk­dür, ay­rım­lı tay­fa­sı­na mən­sub­dur. Aşıq Alı kürd yox, xa­lis türk­dür.

Be­lə­lik­lə, bu ki­ta­ba qar­şı irə­li sü­rü­lən id­dia­la­rın ha­mı­sı qə­rəz və bəd­xah­lıq­dan baş­qa bir şey de­yil. Bu adam­la­ra elə gə­lir ki, Aşıq Ələs­gə­rin 105 il ya­şa­ma­sı ilə bağ­lı fak­tı üzə çı­xar­maq­la onun da­hi­li­yi­nə köl­gə dü­şür, hal­bu­ki, be­lə de­yil. Mən dö­nə-dö­nə id­dia­çı­la­ra izah et­dim ki, Mi­ka­yıl Müş­fiq cə­mi 29 il ya­şa­yıb, Ca­vid 59 il ya­şa­yıb. Hət­ta həz­rə­ti pey­ğəm­bə­ri­mi­zin 63 il ya­şa­dı­ğı­nı on­la­rın ya­dı­na sal­dım. Yə­ni yaş mə­sə­lə­si şəx­siy­yət­lə­rin da­hi­li­yi­nə heç bir köl­gə sal­mır. Am­ma nə et­mək olar, qə­rəz­li adam öz qə­rə­zin­dən əl çək­mir, söz­lə­ri­ni də­fə­lər­lə tək­rar edir. Yüz də­fə, min də­fə on­la­ra izah et­səm də, öz qə­rəz­li fi­kir­lə­rin­dən əl çək­mir­lər. Öz fi­kir­lə­rin­də qa­lıb çir­kin əməl­lə­ri­ni da­vam et­di­rir­lər.

- Na­zir mü­əl­lim, Si­zə qar­şı yö­nə­lən id­dia­lar­dan bi­ri də   ki­ta­bı­nı­zın er­mə­ni mən­bə­lə­ri əsa­sın­da ya­zıl­ma­sı haq­qın­da­dır. Siz ki­ta­bı ya­zar­kən er­mə­ni mən­bə­lə­rin­dən is­ti­fa­də et­mi­si­niz­mi?

- Qeyd et­di­yim ki­mi, is­ti­nad et­di­yim "Ka­me­ral təs­vir­lər" Çar Ru­si­ya­sı mə­mur­la­rı tə­rə­fin­dən tər­tib edi­lib. Er­mə­ni mən­bə­lə­rin­dən is­ti­fa­də et­mə­mi­şəm. Bu si­ya­hı­nın tər­tib edil­mə­sin­də məq­səd on­la­rın tə­zə iş­ğal et­dik­lə­ri əra­zi­lər­də in­ver­tar­laş­dır­ma iş­lə­ri­nin apa­rıl­ma­sı olub. Bu si­ya­hı­yaa­lın­ma­ya yal­nız in­san­la­rın ad­la­rı, yaş­la­rı da­xil de­yil­di, döv­lə­tə və kənd­li­lə­rə məx­sus mül­kiy­yə­tin ha­mı­sı in­ven­tar­laş­dı­rı­lır­dı. Əra­zi­si, coğ­ra­fi­ya­sı, tə­bii eh­ti­yat­la­rı və s. bu­ra da­xil idi. Bu ka­me­ral təs­vir­lər Nax­çı­vam və İrə­van xan­lıq­la­rı­nın əra­zi­sin­də 6 də­fə tər­tib olu­nub. Bun­lar­dan bi­rin­ci­si 1831-ci il­də, 1842, 1852, 1859, 1873 və nə­ha­yət ki, 1886-cı il­lər­də. Bu ka­me­ral təs­vir­lə­rin bi­rin­ci­si 1831-ci il­də Şo­pe­nin rəh­bər­li­yi al­tın­da tər­tib olu­nub. O bi­ri­lə­ri isə baş­qa rus mə­mur­la­rı tə­rə­fin­dən tər­tib olu­nub. Mə­sə­lən, 1842-ci il­də tər­tib edi­lən "Göy­çə ma­ha­lı­nın ka­me­ral təs­vi­ri"ni Alek­sandr Ko­ra­lov ad­lı bir mə­mur hə­ya­ta ke­çir­miş­di...

(Ar­dı var)

İra­də SA­RI­YE­VA