Prezident İlham Əliyevin Naxçıvan səfəri zamanı Azərbaycan Televiziyasına müsahibəsində Naxçıvan dəmir yolunun reabilitasiyası ilə bağlı səsləndirdiyi fikirlər bu layihənin artıq yalnız regional nəqliyyat məsələsi kimi deyil, beynəlxalq yükdaşımalar sisteminin mühüm halqası kimi nəzərdən keçirildiyini göstərir. Dövlət başçısının beynəlxalq konsorsiumun yaradılmasını məqsədəuyğun hesab etməsi xüsusilə diqqət çəkir. Burada söhbət sadəcə xarici investor cəlb etməkdən deyil, dəmir yolunun gələcək yük axınlarını əvvəlcədən formalaşdırmaqdan gedir.
Prezidentin yanaşmasının əsas məqamlarından biri Azərbaycanın layihəni öz imkanları hesabına həyata keçirə bilməsidir. Buna baxmayaraq, beynəlxalq konsorsium modelinə üstünlük verilməsi göstərir ki, layihənin məqsədi yalnız dəmir yolunu bərpa etmək deyil. Əsas hədəf onu beynəlxalq nəqliyyat sisteminə inteqrasiya etmək, iri yükdaşıma şirkətlərini və potensial yükgöndərənləri bu marşruta cəlb etməkdir. İllik 15 milyon ton yük dövriyyəsi kimi ciddi göstəricinin reallaşdırılması üçün yalnız infrastrukturun mövcudluğu kifayət etmir. Marşrutun kommersiya baxımından etibarlı, rəqabətqabiliyyətli və beynəlxalq tərəfdaşlar üçün cəlbedici olması lazımdır.
Bu baxımdan konsorsiumun yaradılması mühüm mexanizm ola bilər. Azərbaycanın nəzarət səhm paketini saxlaması isə strateji idarəetmənin ölkənin əlində qalmasını təmin edəcək. Xarici şirkətlərin iştirakı isə maliyyə ilə yanaşı, beynəlxalq logistika şəbəkələrinə çıxış, texnologiya, idarəetmə təcrübəsi və yük bazarlarının cəlb edilməsi baxımından əhəmiyyət daşıya bilər.
Naxçıvan dəmir yolunun əhəmiyyətini yalnız Azərbaycan daxilində qiymətləndirmək düzgün olmaz. Bu xətt Azərbaycanı Naxçıvanla birləşdirən nəqliyyat bağlantısı olmaqla yanaşı, Türkiyə üzərindən Avropa istiqamətinə çıxan marşrutların bir hissəsinə çevriləcək. Bu isə layihəni Orta Dəhlizin ümumi inkişaf perspektivi ilə əlaqələndirir. Mərkəzi Asiyadan gələn yüklərin Xəzər dənizi, Azərbaycan, Zəngəzur, Naxçıvan və Türkiyə üzərindən Avropa bazarlarına çıxarılması üçün əlavə imkan yarana bilər.
Ən mühüm məsələ isə Naxçıvan dəmir yolunun TRIPP layihəsi ilə paralel şəkildə nəzərdən keçirilməsidir. Ermənistan ərazisindən keçməsi nəzərdə tutulan TRIPP ilə Naxçıvan bağlantısının inkişafı bir-birinə alternativ olmaqdan daha çox, gələcəkdə bir-birini tamamlayan nəqliyyat şəbəkəsinə çevrilə bilər. Bu iki istiqamətin əlaqələndirilməsi Cənubi Qafqazın nəqliyyat xəritəsini dəyişməklə yanaşı, Azərbaycanı regionda əsas tranzit mərkəzlərdən birinə çevirə bilər.
Burada Avropa İttifaqının marağı da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Avropa üçün əsas məsələ Asiya ilə daha çox və daha təhlükəsiz quru bağlantılarının yaradılması, logistika marşrutlarının şaxələndirilməsi və ticarət yollarının bir istiqamətdən asılılığının azaldılmasıdır. Naxçıvan xətti bu baxımdan Avropa üçün əlavə nəqliyyat imkanları yarada bilər. Buna görə Avropa şirkətlərinin və maliyyə institutlarının layihəyə maraq göstərməsi təəccüblü deyil.
Lakin burada ABŞ faktorunu da nəzərə almaq lazımdır. Vaşinqtonun Cənubi Qafqazda nəqliyyat və kommunikasiya layihələrinə marağı son dövrdə əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Xüsusilə TRIPP-in ABŞ-ın siyasi və iqtisadi iştirakı ilə gündəmə gəlməsi regionun nəqliyyat infrastrukturunun artıq böyük geosiyasi rəqabətin də predmetinə çevrildiyini göstərir.
Buna görə Naxçıvan dəmir yolunun gələcək beynəlxalq konsorsiumunda əsasən Avropa şirkətlərinin iştirakı Vaşinqton tərəfindən avtomatik olaraq rəqabət və ya təhlükə kimi qiymətləndirilməyə bilər. Əksinə, ABŞ üçün əsas məsələ layihənin hansı şirkətlərin iştirakı ilə həyata keçirilməsindən daha çox, onun regional bağlantı sistemində hansı rol oynayacağı və ABŞ-ın strateji maraqlarına uyğun olub-olmamasıdır.
Əgər Naxçıvan dəmir yolu TRIPP, Orta Dəhliz və Türkiyə üzərindən Avropa marşrutları ilə inteqrasiya olunarsa, bu, ABŞ-ın regionda irəli sürdüyü daha geniş bağlantı konsepsiyasına da xidmət edə bilər. Belə şəraitdə Vaşinqtonun Avropa şirkətlərinin iştirakına prinsipial etiraz etməsi üçün ciddi əsas yaranmır. Əksinə, ABŞ şirkətlərinin də konsorsiuma qoşulması üçün imkanların açıq saxlanılması daha məntiqli yanaşma ola bilər.
ABŞ şirkətlərinin layihəyə cəlb edilməsi isə ayrıca kommersiya məsələsidir. Bunun üçün siyasi maraq kifayət deyil. Layihənin gəlirliliyi, yük bazasının həcmi, tarif siyasəti, investisiyanın geri qayıtma müddəti və Naxçıvan xəttinin digər marşrutlarla inteqrasiyası ABŞ şirkətləri üçün əsas meyarlar olacaq. Əgər 15 milyon tonluq yük dövriyyəsi potensialının real təmin edilə biləcəyi əsaslandırılarsa, ABŞ şirkətlərinin iştirakı da kifayət qədər real perspektivə çevrilə bilər.
Burada Azərbaycan üçün ən əlverişli model rəqabəti tərəfdaşlığa çevirməkdir. Yəni məsələ “Avropa, yoxsa ABŞ?” seçimi kimi qoyulmamalıdır. Azərbaycan üçün daha faydalı variant Avropa, ABŞ, Türkiyə və digər maraqlı tərəflərin bir layihədə iştirak edə biləcəyi açıq konsorsium modelinin formalaşdırılmasıdır. Azərbaycanın nəzarət səhm paketini saxlaması isə bu modeldə strateji maraqların qorunmasına imkan verə bilər.
Belə bir yanaşma Naxçıvan dəmir yolunun geosiyasi rəqabət obyektinə çevrilməsi riskini də azaldar. Çünki layihədə nə qədər çox beynəlxalq iqtisadi maraq olarsa, onun davamlılığına maraq göstərən tərəflərin sayı da bir o qədər çox olar. Bu isə nəqliyyat layihəsini siyasi dəyişikliklərdən və ayrı-ayrı ölkələrin münasibətlərindən daha az asılı vəziyyətə gətirə bilər.
Naxçıvanın uzun illər blokada şəraitində qalması nəzərə alınanda burada söhbət sadəcə dəmir yolunun bərpasından getmir. Əslində, yeni mərhələdə Naxçıvanın iqtisadi coğrafiyasının dəyişdirilməsi hədəflənir. Dəmir yolu, enerji layihələri, logistika mərkəzləri, Türkiyə ilə bağlantılar və TRIPP kimi regional təşəbbüslər birlikdə Naxçıvanı qapalı nəqliyyat məkanından beynəlxalq tranzit qovşağına çevirə bilər.
15 milyon tonluq yük dövriyyəsi hədəfi də məhz bu kontekstdə qiymətləndirilməlidir. Bu həcm yalnız Naxçıvanın öz iqtisadi potensialı hesabına formalaşa bilməz. Buraya tranzit yüklər, Türkiyə-Avropa istiqamətində daşımalar, Mərkəzi Asiya mənşəli yüklər və əks istiqamətdə Avropa malları daxil olmalıdır. Deməli, layihənin uğuru dəmir yolunun nə qədər sürətlə bərpa olunmasından daha çox, onun beynəlxalq logistika sisteminə nə dərəcədə düzgün inteqrasiya edilməsindən asılı olacaq.
Bu baxımdan Prezidentin beynəlxalq konsorsium ideyası strateji məna daşıyır. Azərbaycan layihəni özü maliyyələşdirə bilsə də, beynəlxalq tərəfdaşları cəlb etməklə Naxçıvan dəmir yolunun həm iqtisadi, həm də geosiyasi əhəmiyyətini artırmaq istəyir. Əgər bu model uğurla həyata keçirilərsə, Naxçıvan dəmir yolu təkcə Azərbaycan üçün nəqliyyat xətti olmayacaq. O, Türkiyə, Avropa, Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz arasında formalaşan yeni bağlantı sisteminin mühüm hissəsinə çevrilə bilər.
Ən böyük üstünlük isə Azərbaycanın bu prosesdə sadəcə tranzit ölkə deyil, marşrutun əsas təşkilatçısı və idarəedicisi kimi çıxış etməsidir. Nəzarət səhm paketinin Azərbaycan dövlətində qalması, beynəlxalq şirkətlərin və yükdaşıma operatorlarının layihəyə qoşulması Naxçıvan dəmir yolunu həm milli, həm də beynəlxalq maraqların kəsişdiyi uzunmüddətli iqtisadi platformaya çevirə bilər.
Nəticədə Naxçıvan dəmir yolunun bərpası bir dəmir yolu xəttinin yenilənməsindən daha böyük prosesdir. Bu layihə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında əlaqəni möhkəmləndirməklə yanaşı, ölkənin Orta Dəhlizdə mövqeyini gücləndirə, TRIPP ilə yeni bağlantılar yarada və Avropa ilə Asiya arasındakı ticarət yollarının şaxələndirilməsinə xidmət edə bilər. Əgər Avropa və ABŞ kimi böyük iqtisadi aktorların maraqları eyni platformada uzlaşdırıla bilsə, Naxçıvanın gələcəkdə regionun ən mühüm logistika qovşaqlarından birinə çevrilməsi real perspektivdir.
Akif NƏSİRLİ
