Mətləb Salahov: “TRIPP Ermənistanın Rusiyanın enerji asılılığından çıxması üçün yeni imkanlar yarada bilər”
Ermənistan parlamentinin "Ermənistan" fraksiyasının deputatı İşxan Sagatelyan bəyan edib ki, Azərbaycan və Türkiyə Ermənistan üçün enerji təchizatı baxımından alternativ ola bilməz.
Bundan əvvəl hakim "Vətəndaş Müqaviləsi" partiyasının deputatı Sarkis Xandanyan bildirmişdi ki, TRIPP çərçivəsində planlaşdırılan gələcək qaz kəməri Ermənistan üçün yeni qaz mənbəyi ola bilər. O, həmçinin qeyd etmişdi ki, əgər Rusiya qazının qiymətinin yenidən nəzərdən keçirilməsi məsələsi yaranarsa, Ermənistan bunu rus tərəfdaşları ilə "dostcasına" müzakirə edəcək, amma diversifikasiyanı vacib hesab edir və Azərbaycandan birbaşa qaz təchizatı ssenarisini də istisna etmir.
Müxalif deputat sual verib ki, “son 100 ildə erməni xalqına qarşı iki dəfə soyqırım və etnik təmizləmə həyata keçirmiş düşmən ölkələr”in birdən-birə öz geosiyasi məqsədlərindən əl çəkib dost olacağına və enerji təchizatçısına çevriləcəyinə necə inanmaq olar. O, həmçinin iddia edib ki, Azərbaycan lideri seçki dövründə mövcud Ermənistan hakimiyyətini dəstəkləyib ki, daha çox güzəşt qopara bilsin və yaxın vaxtlarda yeni "dostluq jestləri" istisna deyil. Sagatelyanın fikrincə, Bakının əsl məqsədi Ermənistanı tam enerji asılılığına salmaq, sonra isə "kranı bağlamaqdır".
Ermənistanın Ərazi İdarəetməsi və İnfrastruktur naziri Davit Xudatyan daha əvvəl bildirmişdi ki, İrəvan İran qazını Rusiya qazına alternativ kimi nəzərdən keçirmir.
Məlum olub ki, İrəvan Moskvadan məktub alıb – məktubda bildirilir ki, əgər Ermənistan Avropa İttifaqına üzvlük prosesini davam etdirsə, Rusiya tərəfi 2013-cü il 2 dekabr tarixli hökumətlərarası sazişi (təbii qaz, neft məhsulları və emal olunmamış təbii almazların tədarükü barədə) birtərəfli qaydada dayandıra və ya ləğv edə bilər.
Hazırda Ermənistan rus qazının 1000 kubmetrini 177,5 dollara alır. Müqayisə üçün, Avropa İttifaqı ölkələrində bazar qiyməti təxminən 550 dollar təşkil edir, yəni Ermənistan hazırda bazar qiymətindən üç dəfədən çox aşağı qiymətə qaz alır, bu da Rusiyanın mümkün sazişi ləğv etmə hədəsini xüsusilə ağırlaşdırıcı amilə çevirir.
Rusiyanın Ermənistana qaz tədarükü sazişini birtərəfli ləğv etmək təhdidi fonunda, Ermənistan rəsmiləri arasında Azərbaycandan birbaşa qaz idxalı variantının müzakirə olunması real perspektivdə Bakı üçün nə dərəcədə cəlbedici ola bilər – bu, Azərbaycanın regionda enerji habı roluna və Ermənistanla normallaşma prosesinə töhfə verə biləcək iqtisadi imkandırmı, yoxsa Ermənistan daxilindəki siyasi bölünmə (hakimiyyət və müxalifətin bu məsələdə fərqli mövqeləri) və Sagatelyan kimi siyasətçilərin bildirdiyi etimadsızlıq bu təşəbbüsü praktiki baxımdan qeyri-mümkün edir?
Araşdırmaçı-jurnalist Mətləb Salahov məsələ ilə bağlı “Bakı-Xəbər” qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, son parlament seçkilərindən sonra Ermənistanın siyasi səhnəsinə nəzarəti böyük ölçüdə öz əlində cəmləşdirən Nikol Paşinyan və onun komandası daha cəsarətli siyasi və iqtisadi addımlar atmaq üçün geniş imkanlar əldə edib.
Onun sözlərinə görə, Ermənistan hakimiyyəti artıq ABŞ Prezidenti Donald Trampın mühüm regional layihəsi hesab olunan TRIPP çərçivəsində Azərbaycan və Türkiyə ilə enerji əməkdaşlığı barədə daha açıq mesajlar verir: “Əslində hazırkı erməni baş naziri üçün bu mənada geniş siyasi şərait də var. Keçmiş müharibə klanını və revanşistləri seçkilərdə məğlub edən hazırkı Ermənistan hakimiyyəti, ABŞ Prezidenti Donald Trampın mühüm layihəsi sayılan TRIPP çərçivəsində Azərbaycan və Türkiyə ilə enerji əməkdaşlığı barədə bəyanatlar səsləndirir.
Əslində son seçkilərdə məhz D.Tramp administrasiyasının güclü dəstəyi ilə rəqiblərini sıradan çıxaran N.Paşinyan və komandası hazırda Vaşinqtondan gələn bütün təlimatları səssiz-səmirsiz icra etməyə borcludur”.
M.Salahov hesab edir ki, ABŞ-ın Cənubi Qafqaz siyasətində əsas məqsədlərdən biri Rusiyanın bölgədəki təsir imkanlarının zəiflədilməsi və regional proseslərdə yeni siyasi-iqtisadi mexanizmlərin formalaşdırılmasıdır. Onun fikrincə, Tramp administrasiyasının Rusiya Prezidenti Vladimir Putinlə münasibətlərə yanaşması əvvəlki ABŞ administrasiyasından fərqli olsa da, bu, Vaşinqtonun Cənubi Qafqazla bağlı strateji maraqlarının dəyişdiyi anlamına gəlmir.
“D.Tramp administrasiyası Co Baydendən fərqli olaraq Vladimir Putinə normal münasibət bəsləsə də, əslində Kremlin Cənubi Qafqazdan tamamilə sıxışdırılıb çıxarılmasına çalışır. Bu, strateji ABŞ siyasətidir.
Üstəlik, Qərbdəkilər bu iş üçün məhz İrəvan üzərindən planlar qurmağa başlayıblar. ABŞ administrasiyası isə bölgədə bütün nəzarəti tamamilə ələ keçirmək üçün bu ərazilərdə kök salmış ənənəvi düşmənçilik siyasəti əvəzinə sürətli inteqrasiya və logistika aktivliyini planlaşdırır. Bu isə Moskvanın on illərdir bölgədə apardığı ideoloji stereotiplərin sürətlə məhv olması demək olacaq” - M.Salahov deyib.
Araşdırmaçı-jurnalist hesab edir ki, Ermənistanın daxili siyasi transformasiyası da bu prosesə müəyyən imkanlar yaradır. Onun fikrincə, Paşinyan hakimiyyəti əvvəlki dövrlərdən qalma sərt siyasi stereotiplərdən uzaqlaşmağa çalışır və bu, Ermənistanın qonşuları ilə münasibətlərində yeni mərhələyə keçməsi üçün şərait yaradır.
“Xüsusilə hazırkı erməni hakimiyyəti keçmiş xuntanın Ermənistanda yaratdığı, erməni faşizmini təbliğ edən bir sıra xəstə ideologiyanı da tarixin zibilliyinə atmaqda israrlıdır.
Bu cür zərərli stereotiplərdən xilas olmaq Paşinyan hakimiyyətinə daha sərbəst siyasi manevrlər etmək, bölgə ölkələri, xüsusilə Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətlərdə yeni səhifə açmaq imkanı verir. Hazırkı erməni ictimai rəyi də demək olar ki, hazırda Paşinyanın tərəfindədir” - deyə, ekspert əlavə edib.
M.Salahovun fikrincə, Ermənistan üçün qarşıdakı dövrdə əsas məsələlərdən biri Rusiyadan iqtisadi və enerji asılılığının azaldılması olacaq. O hesab edir ki, Ermənistanın Rusiya bazarından asılılığının aradan qaldırılması və Avropa bazarlarına çıxış imkanlarının genişləndirilməsi ilə yanaşı, enerji mənbələrinin də şaxələndirilməsi Qərbin İrəvanla bağlı siyasətində mühüm yer tutur.
“Hazırda əsas məsələ Ermənistanın Rusiyadan olan iqtisadi köləliyinə son qoymaqdır. Erməni mallarının Rusiya bazarlarından asılılığını aradan qaldırmaq üçün onların Avropa bazarlarına girişi üçün yaşıl işıq yandıran Qərbdəkilər, indi də İrəvanın Rusiyadan qaz asılılığına son qoymaq üçün baş sındırırlar. Çünki uzun on illiklərdir ki, Ermənistan Rusiya qazına möhtac vəziyyətdə yaşayır”.
Ekspert bununla bağlı Ermənistanın qaz təminatındakı mövcud vəziyyətə də diqqət çəkib. Onun sözlərinə görə, Ermənistan qaz tələbatının böyük hissəsini Rusiya hesabına təmin edir. 2025-ci ildə “Qazprom”un Ermənistana təxminən 2,7 milyard kubmetr qaz tədarük etdiyi bildirilir. Bununla yanaşı, İranla həyata keçirilən “qaz-elektrik” mübadiləsi də Ermənistanın enerji balansında müəyyən rol oynayır.
“Bu məqamda bir faktı qeyd etmək vacibdir. Bu da Ermənistanın Rusiyadan qaz asılılığı ilə bağlıdır. Belə ki, Ermənistan qaza olan ehtiyacının, demək olar ki, hamısını Rusiya qazı ilə ödəyir. 2025-ci ildə “Qazprom” ölkəyə təxminən 2,7 milyard kubmetr qaz tədarük edib. “Elektrik üçün qaz” proqramı çərçivəsində İrandan hər il əlavə 476 milyon kubmetr qaz tədarük olunur. Ermənistan İrana əsasən Hrazdan İstilik Elektrik Stansiyasında istehsal olunan elektrik enerjisi verir, İran isə Ermənistana hər 3 kilovat-saat elektrik enerjisi müqabilində 1 kubmetr təbii qaz tədarük edir”.
M.Salahov hesab edir ki, məhz bu fonda Ermənistanın Azərbaycandan qaz alma ehtimalı ilə bağlı müzakirələrin intensivləşməsi təsadüfi deyil. Onun fikrincə, belə bir əməkdaşlıq reallaşarsa, bu, yalnız enerji tədarükünün coğrafiyasının dəyişməsi deyil, həm də Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin iqtisadi əsaslarının möhkəmlənməsi baxımından mühüm hadisə ola bilər.
“Hazırda isə Ermənistanda Azərbaycandan qaz alışı barədə səslər getdikcə çoxalmağa başlayıb. Parlamentdə yuva quran revanşistlər buna qarşı çıxsalar da, həm erməni cəmiyyəti, həm də Ermənistan hökumətinin üzvləri Türkiyə və Azərbaycandan enerji alışı barədə məntiqli fikirlər səsləndirir, bunun İrəvanı Rusiyanın enerji boyunduruğundan xilas edəcəyini irəli sürürlər.
Onların fikrincə, gələcəkdə Azərbaycan qazının TRIPP (“Tramp marşrutu”) layihəsi çərçivəsində planlaşdırılan yeni boru kəməri vasitəsilə də tədarükü mümkündür”.
Araşdırmaçı-jurnalist hesab edir ki, TRIPP-in reallaşması Ermənistan üçün yalnız nəqliyyat bağlantılarının açılması deyil, həm də enerji mənbələrinin diversifikasiyası baxımından yeni imkanlar yarada bilər. Bu baxımdan layihənin enerji komponenti Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərində iqtisadi qarşılıqlı asılılığın formalaşmasına gətirib çıxara bilər.
“Belə görünür ki, Ermənistan rəhbərləri TRIPP layihəsinə böyük ümid bəsləyirlər. Çox güman ki, biz yaxın zamanlarda Ermənistanın mavi qaz asılılığını bitirmək üçün Azərbaycanla təmaslara keçməsini belə müşahidə edə bilərik. Çünki bölgədə olduqca aktiv iqtisadi inteqrasiya və yeni siyasi mərhələ gözlənilir”.
Bu yanaşmadan çıxış edərək, Ermənistanın enerji bazarında mümkün dəyişikliklərin yalnız iqtisadi məsələ olmadığı qənaətinə gəlmək olar. Azərbaycan qazının Ermənistan bazarına daxil olması, əgər siyasi və texniki baxımdan mümkünləşərsə, uzun illər davam edən qarşıdurmadan sonra iki ölkə arasında qarşılıqlı iqtisadi maraqların formalaşmasına xidmət edə bilər. Eyni zamanda Ermənistan üçün enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi, Azərbaycan üçün isə yeni regional bazara çıxış deməkdir. TRIPP-in nəqliyyat, logistika və enerji elementlərinin bir-biri ilə əlaqələndirilməsi isə Cənubi Qafqazda iqtisadi münasibətlərin strukturunu dəyişdirə biləcək daha geniş prosesin başlanğıcı ola bilər.
Akif NƏSİRLİ
