(Əvvəli ötən sayımızda)
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Sərəncamı ilə 2016-cı ilin "Multikulturalizm ili" elan edilməsi onu göstərir ki, respublikamızda yaşayan bütün xalqlar azərbaycançılıq bayrağı altında birləşib. Qədim tarixi olan Azərbaycan zəngin mədəniyyətə, yeraltı və yerüstü sərvətlərə malikdir.
Kiş məbədi nəinki Azərbaycan ərazisində, hətta bütün Qafqazda ən qədim alban abidəsi olaraq qeyd edilir.
Abidənin memarlıq xüsusiyyətindən bəhs edən alimlərin yazdığına görə, məbədin bir neçə memarlıq mərhələsi olub. Yazılana görə, kilsənin günbəzaltı hissəsinin görünüşü və ümumi interyeri 2000-ci illərdə Azərbaycan və Norveç tədqiqatçı-arxeoloqları tərəfindən həyata keçirilmiş "Kiş" layihəsi əsasında memarlıq, arxeologiya və tarixi baxımdan tədqiq edilib, restavrasiya və muzeyifikasiya işləri aparılıb, əsas inşaat mərhələləri müəyyən edilib. Bu qazıntılar məhdud ərazidə aparılmasına baxmayaraq, Kiş məbədinin fəaliyyəti dövrünün bütün mərhələlərini izləməyə imkan verib. Arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində müəyyən edilib ki, Kiş kilsəsi I-II əsrlərdə, tunc və erkən dəmir dövrünə aid materiallarla zəngin qədim ibadət yerində inşa edilib. Kiş məbədi sadə təkzallı bazilikadən günbəzli memarlığadək 5 tikinti mərhələsi keçib. Məbədin ən aşağı qatlarının arxeoloji tədqiqi mübahisələrə səbəb olan onun ilkin tikinti tarixinin təyin etməyə imkan yaradıb. Abidə dövrümüzə yeniləşdirilmiş görkəmində gəlib çatıb. Məbədin divarları həm içəridən, həm də çöl hissədən qismən suvaqlanıb (B.Strufiel də gəldiyi qənaətdə məhz bu suvaq qatının radiokarbon analizinə əsaslanırdı).
Kiş kilsəsi ərazisində tapılmış Qafqaz albanlarına aid məzar qapı və pəncərələrə görə yenidənqurma işlərinin əsasən tikilinin yuxarı hissəsində aparıldığı müəyyənləşdirilib. Adi təkzaldan ibarət olan kilsə özündə ilkin və sonrakı tikililərin maraqlı detallarını saxlayır. Kiş məbədi əhəng daşından tikilib. Məbədin daxili cüt sütunla 2 hissəyə bölünür ki, şərq hissəsi qərb hissədən kiçikdir. Məbədin divarlarında heç bir yazı yoxdur. Kilsə divarlarının çıxıntısı nalabənzər olub, 2 dərin deşiyi var. Mehrab mərkəzdə yerləşib və düzbucaqlı formasındadır. Məbədin orta hissəsində dəyişikliklər baş verib ki, bu da onun bütün həcmini örtən 2 sütun və mehrabın çıxıntısı üzərində dayanan günbəzin qoyulması ilə əlaqədardır. Bütün bu dəyişikliklərə görə, həmin dövrdə xristian memarlığında konstruksiya probleminin artıq həll olunduğu və alban xristian məbədi nümunəsində dini binaların tikildiyi fikri söylənib. Kiş məbədi qədim bünövrə üzərində tikilib. III-V əsrlərdə onun üzərində kiçik təkzallı bazilika tipli kilsə tikilib və VI-VII əsrlərdə həmin kilsə memarlıq formasını dəyişib.
Yazılanlara görə, 1,08-1,12 sm dərinlikdə, məbəd binasının ən aşağı qatında qədim bünövrə aşkara çıxarılıb ki, onun da üzərində Kiş kilsəsinin erkən divarları ucaldılıb. Bünövrə böyük olmayan qaya və çay daşlarından hörülüb. Arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində üzərində məbəd ucaldılmış bu bünövrənin e.ə. IV əsrdə salınması məlum olub. Qədim bünövrə düzbucaqlı planda tikilmiş və divarın qərb hissəsində nəzərəçarpan ovalşəkilli forma əmələ gətirib. Bünövrənin dərinliyi 110 sm-dir.
Üçüncü tikinti mərhələsi VI-VIII əsrləri əhatə edir ki, bu zaman da məbədin yuxarı hissəsində yenidənqurma işləri aparılıb və ona çadırlı örtüyü olan baraban əlavə olunub. Arxeoloji qazıntılar nəticəsində məbədin giriş qapısının altında qədim bünövrənin qalıqları aşkar olunub.
Tədqiqatçılar yazır ki, A.S.Xaxanova Qafqaza səfərləri haqqında məlumat verərkən pravoslav Kiş məbədinə qriqoryan ermənilərin iddia etdiyini və məbədin gürcü-erməni memarlığında tez-tez rast gəlinən günbəzinin olduğunu qeyd edib. O yazır ki, "...məbədin mehrabı yarımdairə formasındadır və görünür ki, elə də uzaq olmayan dövrdə erməni mehrabına oxşadılaraq məbədin quruluşunun qəsdən dəyişdirilməsinə cəhd edilib".
B.Sturfielin məbədin fəaliyyəti dövrünün I mərhələsində diofizit sonuncu 2 inkişaf mərhələsində monofizit təriqətinə riayət etdiyi fikri belə izah edilir ki, VI əsrin əvvəllərində, VII əsrdə Cənubi Qafqazda Bizansın siyasi təsirinin güclənməsi ilə əlaqədar olaraq, alban və gürcü kilsələri diofizit cərəyanına qoşuldular. Bu dövr məbədin üçüncü tikinti mərhələsinə uyğun gəlir ki, bu zaman da məbəd diofizit təriqətinin ehkamlarına uyğun yenidən qurulub. 705-ci ildə Ərəb Xilafəti siyasi məqsədlərlə öz tabeliyində olan xristian əhalisinin, kilsənin fəaliyyətini əlaqələndirməyə və nəzarət altında saxlamağa cəhd göstərərək, erməni kilsəsinin bilavasitə yaxından köməyilə alban kilsəsini monofizit kilsəyə çevirdi və iyerarxik baxımdan onu monofizit məzhəbli erməni kilsəsinə tabe etdi. Tədqiqatçılar qeyd edir ki, bu zaman məbəd monofizit təriqətinin ehkamlarına uyğun olaraq yenidən qurulub. B.Sturfielin təyin etmiş olduğu üçüncü mərhələ isə A.Xaxanovanın qeyd etdiyi "elə uzaq olmayan dövrdə edilmiş yenidənqurma işləri ilə" həmdövrdür. Belə güman edilir ki, bu yenidənqurma işləri 1836-cı ildə Rusiya hakim dairələrinin qərarı ilə alban kilsəsinin ləğv olunmasından sonra Kiş məbədinin erməni memarlığına uyğunlaşdırılması məqsədilə edilib. Arxeoloq N.M.Muxtarovun verdiyi məlumata görə, 1864, 1930-cu illərdə kilsə ermənilər tərəfindən təmir olunub və nəticədə onun görünüşü əsaslı şəkildə dəyişdirilib.
Arxeoloji tədqiqatlara istinadən alimlər yazır ki, arxeoloji qazıntılar zamanı məbədin şimal-şərq divarlarının yarımqövs çıxıntısının altında torpaq qəbir aşkar olunub. Qəbrin örtüyü 3 qatdan ibarət olub, I qat gil, kömür, kül və torpaq, II qat gil, III qat isə eynilə birinci qata oxşar qarışıqdan ibarət idi. Gilli torpaqda oval şəkilli 90 x 60 sm ölçüsündə olan torpaq qəbir şərq-qərb istiqamətində idi. Qəbir məbədin şərq divarının təməlinin içərisinə daxil olub ki, buranın da döşəməsi hamarlanmış və küncləri basılıb, küllü döşəmənin üzərində iki kiçik öküz başı dəfn olunub. Onlar qırmızı dulus bardağın iri qırıqları üzərinə qoyulmuş vəziyyətdə idi və onların üzləri şərqə istiqamətləndirilib. Kəllələrin üzərində və ətrafında müxtəlif tipli dulus qabların qırıqları, buynuz qırığı, yumru daş, heyvanların digər sümükləri arasında isə sümük ox aşkar olunub.
Tədqiqatçılar yazır ki, qəbrin dulus avadanlığı iri qabların hissələrindən ibarətdir ki, onlar da Kür-Araz mədəniyyətinə aiddir. Məməşəkilli əltutanlar, bardağın yumurtaya bənzər gövdəsi, daraqşəkilli bəzək və s. son eneolit dulusçuluğuna xas olan cəhətlərdir. Dulus məmulatı yerli xarakterlidir. 2 öküz başlı torpaq qəbir sözsüz ki, ayin xarakterlidir. Azərbaycanda arxeoloji tədqiqatlar aparılmış Əlikömək təpəsi və Babadərviş abidələrində də bu cür ayin xarakterli dəfn adətləri qeydə alınıb. Torpaq qəbir e.ə. IV-III minilliyin qovşağına aiddir. Tədqiqatçılar yazır ki, məbəd tikilərkən ustaların qəbrin mövcudluğu haqda məlumatları olub. Belə hesab edilir ki, bu ərazi köhnə müqəddəs yer hesab edilib ki, burada da qəbiristan və ya yaşayış yeri ola bilər.
Tədqiqatçıların yazdığına görə, Kişdə arxeoloji tədqiqatlardan sonra belə qərara gəlinib ki, Şəki bölgəsinin Kiş kəndi ərazisində yerləşən məbəd həqiqətən də Müqəddəs Yelisey tərəfindən tikilib, Şərq kilsələrinin anası və mitropoliya olub, Kişdə hələ xristianlıqdan da öncə Qafqaz Albaniyasında xüsusilə rəğbət bəslənən Selena ilahəsinə həsr olunmuş məbəd mövcud olub və burada Gis-Kürmük arxiyepiskopluğu, sonra isə Yelisey, Çuketi və Şəki yepiskoplarının mərkəzi yerləşib.
Tədqiqatçılar qeyd edir ki, bizim dövrümüzə qədər kilsənin salamat saxlanması tarixi Azərbaycan torpağının qədim və zəngin mədəniyyəti haqqında müasir nəsillərə maddi dəlillər verib. Kişdəki məbəd nəinki Qafqaz Albaniyasında (Azərbaycanda), eləcə də bütün Qafqazda təqribən iki min il bundan əvvəl xristianlığın başlandığını simvollaşdıran görkəmli tarixi abidədir.
Tədqiqatçılar vurğulayır ki, Şəki öz tarixi-mədəni irsi, abidələri, memarlıq inciləri ilə ölkəmizin turizm mərkəzlərindən birinə çevrilib. Məlumatlara görə, ilin bütün fəsillərində Şəkiyə gələn yerli və xarici turistlərin, həmçinin rəsmi qonaqlar və beynəlxalq tədbir iştirakçılarının ən çox üz tutduğu, ziyarət etdiyi tarixi məkanlardan biri də Kiş kəndində yerləşən qədim alban məbədidir.
Vurğulayaq ki, 2001-ci ilin mayında norveçli mütəxəssislərlə birgə "Kiş" layihəsi üzrə abidənin bərpasına başlanıb və 2003-cü ilin sentyabrında məbədin açılışı olub. Layihə tanınmış norveçli səyyah, etnoqraf və alim Tur Heyerdalın dəstəyi ilə həyata keçirilib. Alimin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi üçün məbədin qarşısında onun büstü də qoyulub.
Kiş alban məbədi Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2001-ci il 2 avqust tarixli Qərarı ilə dünya əhəmiyyətli abidələr siyahısına daxil edilib və tarix-memarlıq abidəsi kimi dövlət tərəfindən qorunur. Məbədin yerləşdiyi ərazidə 2003-cü ildə Kiş Tarixi-Memarlıq Qoruq-Muzeyi yaradılıb. 2009-cu ildə isə muzeyə ayrıca qoruq statusu verilib.
Bərpadan sonra məbədi ziyarət edənlərin sayı ildən-ilə artır. 2004-cü ildə məbədi 4 min 500 nəfər ziyarət etmişdisə, 2015-ci ildə ziyarətçilərin sayı artaraq 12 min 538 nəfərə çatıb. Gələnlərin 3 min nəfərdən çoxu xarici turistlər olub. Onların arasında Almaniya və Polşadan gələnlər üstünlük təşkil edib. Bu ilin yay mövsümündə isə məbədi 7 mindən çox yerli və xarici turist ziyarət edib. Onlardan da 2 min nəfərdən çoxu xarici turistlərdir. Turistlərin diqqətini qədim məbədlə yanaşı, Kiş kəndinin əsrarəngiz təbiət gözəllikləri də cəlb edir. Məbədi ziyarət edənlər göstərilən xidmətdən, qoruq əməkdaşlarının xoş münasibətindən ağızdolusu danışır. Məbədlə tanışlıqdan sonra qonaqlar Şəki şirniyyatları ilə bəzədilən çay süfrəsinə dəvət olunur, mənalı istirahət edirlər. Onlara məbəd haqqında bukletlər də hədiyyə olunur.
Şəkinin Kiş məbədi bu gün multikulturalizm və azərbaycançılıq abidəsi kimi diqqəti cəlb edir. Onun timsalında qardaşlığın, dostluğun obrazını görürük. Azərbaycan ərazisində ən qədim dini abidələrdən biri olan Kiş məbədi hələ əsrlər sonra da qardaşlığın, tolerantlığın, multikulturalizm və azərbaycançılığın simvolu olaraq qalacaq.
İradə SARIYEVA
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
